گرچه بهتر است ، اين كتاب در علوم قرآنى و معارف عاليهء مربوط به آن شمرده شود ، و نمىتوان آن را تفسير محض ، تلقّى نمود . البتّه در اين قبيل كتب ، نوعا توضيحات و شرح و تفصيلاتى نيز پيرامون تفسير برخى از آيات مباركه ، وجود دارد ، ازاينرو مىتوان با اندك اغماض و چشمپوشى ، آن را در عداد تفاسير به شمار آورد . « 1 »
300 . حاشيهء خلخالى [ م 1024 يا 1030 ق ]
مؤلّف آن ، عالم نبيل ، مرحوم سيّد حسين حسينى خلخالى ، يكى از اعلام سدهء يازدهم هجرى مىباشد . او داراى تأليفات متعدّدى است ، كه از آن ميان ، حاشيه بر تفسير بيضاوى است ، كه جهت فرزندش ، برهان الدّين محمّد به نگارش درآورده است . از ديگر آثار او ، حاشيه بر حاشيهء تهذيب المنطق دوانى ، حاشيه بر شرح عقايد عضديّه ، حاشيه بر حاشيهء خفريّه بر شرح جديد تجريد ، و رسالهء اثبات الوجود ، مىباشد . صاحب التراث العربي في مكتبة آية اللّه المرعشى ، در معرّفى اين حاشيه مىنويسد : « حاشيهء بزرگى است ، كه به شئون اعراب و مسائل ادبى آيات ، بيشتر از ديگر جنبههاى آن مىپردازد . اين كتاب به سنان پاشا ، وزير سلطان سليمان عثمانى هديه و تقديم شده است . اين حاشيه ، تحت كد 3285 ، در فهرست كتابخانهء مزبور معرّفى شده است . » « 2 »
صاحب الذّريعة ، مىنويسد : « در كشف الظّنون ، به نقل از خلاصة الأثر ، و در فهرست كتابخانهء رضويّه ، به هنگام نقل حواشى بيضاوى ، آمده است ، كه او اين تفسير را ، به نام يكى از وزراء نگاشته است . از آغاز قرآن تا اواسط سورهء آل عمران مىباشد . ولى در كشف الظّنون آمده است ، كه حاشيهء آن ، از آغاز سورهء يس ، تا پايان قرآن مجيد مىباشد . »
صاحب أعلام الشّيعة ، مىافزايد : « مثل اينكه او ، به اواخر تفسير او آگاهى و اطّلاع پيدا كرده است .
وى ، علاوه بر تفسير فوق ، حاشيهاى نيز ، بر شرح دوانى ، بر عقايد عضديّه دارد . » « 3 »
تاريخ وفات او را ، سال 1024 ه . ق ، و جمعى 1030 هجرى ، اعلام نمودهاند . پسر ارشد او ، مؤلّف كتاب خلاصة الأثر ، مىباشد . « 4 »
301 . تعليقهء تفرشى بر زبدة البيان [ م 1025 ق ]
مؤلّف آن ، امير فيض اللّه بن عبد القاهر حسينى تفرشى نجفى ، يكى از اعلام قرن يازدهم هجرى ، مىباشد .
صاحب رياض العلماء ، در شأن او چنين مىنگارد : « فاضل ، عالم جليل القدر ، عابد و زاهد ، ورع و پرهيزكار و متّقى و موفّق معروف ، ساكن سرزمين نجف اشرف ، شاگرد ملّا احمد مقدّس اردبيلى ، و استاد امير شرف الدّين على شولستانى نجفى ، از اكابر علما و دانشمندان قرن يازدهم مىباشد .
او داراى تأليفاتى است . از آن ميان : حاشيه بر المختلف علّامهء حلّى ( ره ) ، شرح اثنىعشريّه و تعليقاتى بر زبدة البيان آية اللّه محقّق اردبيلى ( ره ) » . « 5 »
صاحب أمل الآمل نيز ، او را به عنوان فاضل ، محدّث و جليل القدر ، توصيف مىكند و كتابهاى فوق را ، در مورد او مىآورد . « 6 »
هامش
( 1 ) ملحق الذّريعة ، ج 26 ، ص 292 ، تحت شمارهء 1465 .
( 2 ) التّراث العربى ج 2 ، ص 255 .
( 3 ) طبقات اعلام الشيعة ص 165 و 166 .
( 4 ) مفسّران شيعه تأليف دكتر شفيعى ، ص 145 .
( 5 ) رياض العلماء ج 4 ، ص 387 ، اعيان الشّيعة ، ج 8 ، ص 432 ، أمل الآمل ج 1 ، ص 402 و ج 2 ، ص 218 .
( 6 ) أمل الآمل ج 2 ، ص 218 .