شامل عرب و عجم بودن . « 1 »
* تفسير او
زبدة البيان ، يكى از بهترين و متداولترين تفاسير در زمينهء آيات الاحكام قرآن كريم مىباشد . اين تفسير ، براساس نظم فقهى تنظيم شده است ، و شامل 18 كتاب است . نخستين آن ، كتاب طهارت ، و واپسين آن قضا و شهادت مىباشد . او در تشريح احكام ، نخست آيات را مىآورد ، سپس با اخبار و احاديثى كه از اهل بيت عصمت ( ع ) ، رسيده است ، شرح و توضيح مىدهد . او قبل از ورود به آيات فقهى و حكمى ، نخست به عنوان تيمّن و تبرّك ، سورهء فاتحه الكتاب را مورد تفسير و تشريح قرار داده است ، آنگاه به تفسير آيات الاحكام پرداخته است .
فراغت از تأليف آن ، در سال 989 ه . ق ، صورت پذيرفته است . اين تفسير شريف ، از روز نخست ، مورد توجّه و عنايت اهل علم و فضل و مفسّرين و مدرّسين قرار گرفته است . بر همين اساس ، حواشى و شروح متعدّدى بر آن افزودهاند كه از آن جمله مىتوان : حاشيهء فيض كاشانى ، حاشيهء سيّد نعمت اللّه جزايرى ، حاشيهء ميرزا فضل اللّه استرآبادى ، ( شاگرد ميرداماد ) ، و تحصيل الاطمينان سيّد محمّد ابراهيم تبريزى ، را ياد نمود .
* شمارى از تأليفات او
محقّق اردبيلى ، از تأليفات ارزشمند و والايى برخوردار است كه شمارى چند از آنها ذكر مىگردد :
1 . مجمع الفائده ، يك دورهء استدلالى مبسوطى است كه شامل تمام ابواب فقه ( جز نكاح ) كه اخيرا با تذييلات و تعليقات جمعى از فضلاء توسّط انتشارات اسلامى ، وابسته به جامعهء مدرّسين قم ، چاپ و نشر يافته است .
2 . استيناس المعنويّه ، در علم كلام . ( به عربى )
3 . حاشيهء تجريد قوشچى ، در اصول دين و اثبات واجب تعالى .
4 . حاشيه مختصر الأصول عضدى .
5 . الخراجيّة دو رساله شامل خراج و ماليات كه هر دو سال 1318 در حاشيهء در الفوائد چاپ سنگى شده است . « 2 »
* نسخهشناسى تفسير
تفسير زبدة البيان ، داراى نسخههاى متعدّد در كتابخانهها و مراكز فرهنگى مىباشد كه چند مورد از آنها ذكر مىشود :
1 . نسخهء خطّى در كتابخانهء مدرسهء علوم دينى باقريّهء مشهد ، ( كه در توسعهء اخير ، جزء آستان حضرتى شده است ) ، موجود است . كه آخوند ، ملّا على نيشابورى ، در 1262 ه ، بر آن مدرسه وقف نموده است . اين نسخه با خطّ نسخ تحرير يافته ، و فراغت از آن در 6 ربيع الآخر سال 1068 ه ، بوده
هامش
( 1 ) لطفا با مفاخر آذربايجان جلد يكم ، ص 75 - 82 چاپ اوّل مراجعه شود .
( 2 ) قابل ذكر است در عصرى كه محقّق اردبيلى زندگى مىكرد مشاجرات علمى و گاهى اعتقادى و ايدئولوژيكى ميان اعلام فقهى جريان داشت يكى از مسائل داغ اين بود آيا شيعيانى كه تحت حكومت عثمانى زندگى مىكنند مىتوانند از روى ميل به آن حكومت خراج و ماليات بپردازند و اصولا اداى ماليات به آن حكومت جائز است يا نه ؟ و آيا معامله با آن خراج و ماليات صحيح است يا خير ؟
محقّق كركى در سال 916 رساله « قاطعة الجاج فى حلّ الخراج » را نگاشت و تحليل آن را اعلام نمود ( الذّريعة ج 7 ، ص 68 ) در برابر او شيخ ابراهيم قطيفى السراج الوهّاج فى حرمة الخراج را نگاشت و تحريم آن را اعلام نمود مرحوم مقدّس از نظريّه اخير حمايت نمود و حرمت آن را اعلام داشت و رسالهاى تحت عنوان « خراجيّه » نگاشت آنچنانكه ماجد شيبانى از تئورى فقهى كركى دفاع نمود و اين رسالات در ج هفتم الذريعة صفحات 68 و 144 معرّفى شدهاند .
به نظر نگارنده جنگهاى خونين جارى و قضاياى مسدود نمودن راه حجّ ايرانيان و برخوردهاى تشيّع و تسنّن در صدور اين فتاوى بىتاثير نبوده است .