ادانى و اقاصى شود كه :
« إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى »
( سورهء علق ، آيهء 6 و 7 ) .
توانگرى كشدت سوى عُجب و نخوت و ناز * خوش است فقر كه دارد هزار سوز و نياز « 1 »
* نظر ما
گفتار مرحوم كاشانى را با تفصيل بيشتر آورديم تا نثر كتابت آنروز و طرز تفكّر مفسّر روشن گردد البتّه ما با نظر او موافقت كامل نداريم و بيشتر به عقايد اشعريان شباهت دارد تا عقيدهء معتزله فلسفى .
درعينحال نثر فارسى او نشانى از غناى ادبى و استوارى كلام مىباشد .
* چاپهاى اين تفسير
اين تفسير شريف ، نخستين بار در سال 1284 ، در تهران ، و سپس در سال 1296 در 3 مجلّد ، و باز در در سال 1314 ، در تبريز به چاپ رسيده است ، و اخيرا با تحشيه و تعليقهء استاد آية اللّه ميرزا ابو الحسن شعرانى ، بارها و بارها چاپ و انتشار يافته است .
* يادى از خلاصة المنهج
او در آغاز خلاصة المنهج ، تفسير ديگرش ، چنين مىنويسد : « چون به تأييد ربّانى و توصيهء سبحانى ، تفسير منهج الصّادقين فى الزام المخالفين ، در 5 مجلّد به ترتيب كامل و شامل سمت اختتام پذيرفت و به نظر كيميا اثر برخى از اخوان دينى ( حفظهم اللّه عن جميع الملاهى و المناهى ) ، رسيده ، عزّ قبول يافت ، به تحرير آن پرداختم . . . . » « 2 »
* وفات او
وفات او ، در سال 988 ه . ق ، در كاشان اتّفاق افتاد ، و در همانجا نيز مدفون شد .
يكى از شعرا تاريخ وفات او را چنين به نظم آورده است :
قدوهء اهل فقاهت كه به مصباح دروس * همه را بود به ارشاد به حق راهنما
كرد پرواز به شهباز سبك جنبش عزم * دل وسعت طلبش ناگه از اين تنگ فضا
فقها را چو ملاذى بهجز آن قدوه نبود * بهر تاريخ نوشتند « ملاذ الفقهاء »
( كه به حساب ابجدى ، سال 988 مىشود ) .
280 . تفسير زبدة البيان اردبيلى [ م 993 ه . ق ]
مؤلّف عالىقدر آن ، محقّق مدقّق ، يكتاى عصر ، مولى مقدّس احمد بن محمّد اردبيلى ، يكى از اعلام و بزرگان شيعه در قرن دهم هجرى مىباشد . وثاقت ، امانت ، تقوى و علم و فضيلت او ، مشهورتر از آن است كه مورد بحث و گفتگو قرار گيرد . او از محضر شريف جمعى از بزرگان شيعه ، از آن ميان عالم وارسته ، شهيد نامدار ، مرحوم شهيد ثانى ، ( مستشهد 966 ه . ق ) ، تلمّذ نموده است و شمارى از بزرگان نيز ، مانند صاحب مدارك و صاحب معالم ، سيّد امير علّام ، امير فضل اللّه استرآبادى ، سيّد فضل اللّه حسينى تفرشى ، و ملّا عبد اللّه شوشترى . . . . از محضر او كسب فيض و تلمّذ نمودهاند . شهرت او بيشتر در فقه و فقاهت و اخلاق و معنويّت مىباشد . « 3 » دو ويژگى در زندگى فقهى او وجود دارد يكى تفكر مستقل فقهى و ديگرى فراگير بودن مرجعيّت او
هامش
( 1 ) الذّريعة الى تصانيف الشّيعة ج 4 ، ص 320 .
( 2 ) نسخهاى از اينكه تحرير آن به 200 سال پيش برمىگردد ، در كتابخانهء حقير موجود است .
( 3 ) نقد الرّجال ص 29 ، رقم معرّفى 126 ، رياض العلماء ج 3 ، ص 433 ، اعيان الشّيعة ، ج 3 ، ص 81 و 82 - روضة المتّقين ، ج 14 ، ص 8 - 32 ، ريحانة الادب ، ج 5 ، ص 369 ، كشف الحجب ، ص 303 ، كد معرّفى 1623 ، ايضاح المكنون ، ج 1 ، ص 609 ، الاعلام ، ج 1 ، ص 239 .