اولاد سلطان از وطن خويش گرديد . . . . » « 1 »
از ذكر اين واقعه معلوم مىگردد كه تأليف كتاب پس از قتل شهيد ثانى انجام پذيرفته است . مسودّهء اين تفسير ، پيش شيخ محمّد على اصفهانى بوده است و در حاشيهء آن با خطّ مغايرى ، تفسير برخى ديگر از سورهها آمده است ، و در حواشى آن ، « على گلى » نامى ، متولّى مقبرهء شاه صفى ، آنچه از بشارات دولت صفوى از دست رفته است ، استدراك نموده است . « 2 »
* تفسير ديگر
تفسير ديگرى از همين مؤلّف ، وجود دارد ، كه در آغاز آن مىنويسد : « من در آغاز تفسير سورهء روم گفته بودم كه ملتزم شدهام تفسير قرآن را از آغاز تا پايان آن به انجام رسانم . ولى چون تفسير ما به آخر سورهء النّساء رسيد ، به مناسبت اقتضاى وقت ، تصميم گرفتم كه سورهء الرّوم را جلوتر آورم . » در آغاز بحث تفسير روم مشخّص گرديد كه تفسير آن سورهء شريف ، بين سالهاى 966 و 968 ، دو سال پس از شهادت انجام گرفته است ، و دعاى طلب رزق را به سورهء نساء حوالت نموده است ، و گاهى به سورهء بقره ، در جايى در مقام منع و جلوگيرى از گفتن كلمهء « آمين » ، در نماز گفته است كه به زودى در سورهء مائده ذكر خواهيم كرد و در مورد آيهء
« كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ »
آل عمران ، 3 / 182 ) ، مىنويسد : « در تفسير اين آيه ، داد سخنورى دادهام . » « 3 »
278 . تلخيص مجمع البيان خواجكى [ م 988 ق ]
مؤلّف آن ، مولى محمّد بن احمد ، معروف به خواجكى شيرازى نزيل كوكلن ، از توابع دكن از اعلام قرن دهم هجرى است . او نيز اين كتاب را به نام سلطان ابراهيم ، قطب شاه هندى تأليف كرده است .
نسخهء ناقصى از اين تفسير تا سورهء نساء در مخزن كتابخانهء آستان قدس رضوى موجود مىباشد .
* سرآغاز آن
« الحمد للّه الّذى أنزل القرآن هدى للناس . » و در پشت نسخه ، خطّ قاضى نور اللّه شوشترى ثبت شده است كه در تاريخ 1011 ه ، تحرير نموده است و در آن خطّ چنين آمده است : « اين كتاب ، از چيزهايى است كه « ازبكيان » ، آن را از خزانهء امام رضا ( ع ) ربودهاند و به بلاد هندوستان ، آوردهاند و قاضى نور اللّه ، به آن دسترسى پيدا كرده و نجات داده است ، و مجدّدا آن را به مخزن كتابخانهء امام رضا ( ع ) ، برگردانده است . » « 4 »
* تأليف ديگر
از تأليفات ديگر او : شرح باب حادى عشر ، علّامهء حلّى مىباشد كه در سال 952 ه ، از تأليف آن فراغت يافته است . « 5 »
279 . منهج الصّادقين ملّا فتح اللّه كاشانى [ م 988 ق ]
مؤلّف آن ، عالم بزرگوار ، ملّا فتح اللّه بن شكر اللّه بن ملّا لطف اللّه كاشانى يكى از اعلام بارز قرن دهم هجرى مىباشد .
تفسير شريف منهج الصّادقين و الزام المخالفين ، يكى از تفاسير فارسى قرآن كريم مىباشد كه هماكنون به صورت كامل و تمام در اختيار ما هست .
اين تفسير يكى از تفاسير بزرگ زبان فارسى است كه مؤلّف عاليقدر آن با توجّه به تفاسير معتبرى ، مانند كشّاف زمخشرى ، انوار التّنزيل قاضى بيضاوى و
هامش
( 1 ) الذّريعة ج 26 ، ص 218 ، كد معرّفى 1107 .
( 2 ) الذّريعة ج 26 ، ص 219 ، كد معرّفى 1107 .
( 3 ) الذّريعة ج 23 ، ص 223 ، كد معرّفى 1121 .
( 4 ) الذّريعة ج 20 ، ص 206 ، كد معرّفى 2599 .
( 5 ) احياء الدّاثر ، تأليف حاج آقا بزرگ تهرانى ، ص 217 .