مفسّر ، سيّد ابو الفتح حسينى يكى از اعلام قرن دهم هجرى ، و نوهء سيّد شريف جرجانى معروف مىباشد . تفسير او ، يكى از تفاسير مربوط به آيات الأحكام است و علّت نامگذارى آن به شاهى ، يا به جهت شهرت پدرش ، ميرزا مخدوم عربشاهى ، مؤلّف كتاب النواقض مىباشد ، يا به جهت انتساب به شاهطهماسب ثانى ، كه صاحب ترجمه حرمت و قربتى پيش او داشته است ، به تفسير شاهى موسوم گرديده است در هر صورت اين تفسير قريب به چهارده هزار سطر مىباشد . « 1 »
* آغاز و پايان تفسير
آغاز آن : « فاتحهء فايعهء كتاب كتّاب فصاحت مآب ، و خطبهء واضحهء خطاب خطّاب بلاغت انتساب ، و حمد و ثناى متكلّمى است ، عزّ شأنه ، كه از افهام فهام علماى اعلام ، در شرح آيات احكام است . »
پايان آن : « الحمد للّه على حسن الفاتحة و الخاتمة . »
* تصحيح و چاپ كتاب
تصحيح كتاب ، توسّط آية اللّه ، مرحوم حاج ميرزا ولى اللّه اشراقى سرابى انجام پذيرفته است . او در آغاز پيشگفتار خود ، در وصف اين تفسير مىنويسد : « تفسير شاهى جامع مطالب مهمّه و داراى نكات و دقايق كنز العرفان و زبدة البيان بوده ، و مانند قلائده الدّرر ، در موضوع تطبيق فروع به اصول ، به بيان شيرين و شيوهء شگفتانگيز ، گوى سبقت را از ساير كتب مربوط ربوده و به جامعهء علم اهداء كرده است . » « 2 » اين كتاب ، در دو جلد با 1228 ، صفحه ، توسّط انتشارات نويد تهران در خرداد 1362 ه . ش ، تجديد چاپ و انتشار يافته است .
* گفتار صاحب احسن التّواريخ
مرحوم حسن بيك ، مؤلّف كتاب احسن التّواريخ ، در وقايع سال 976 ه ، چنين مىنويسد : « و هم در اين سال ، مولانا اعلم ، افهم ، جامع العلوم و الحكم ، المير ابو الفتح كه از سادات شريفى شرقه بود ، و در دار الإرشاد ، بفجأة ، ( ناگاه ) متوجّه عالم بقا گرديد . » « 3 »
* شمارى از تأليفات او
او داراى تأليفات متعدّدى است . از آن ميان : مفتاح الباب في شرح باب الحادى عشر - رسالة في تحقيقات شبهة المجهول المطلق - حاشية على شرح المطالب - تاريخ الصّفويّة ، و تعداد ديگرى از رسالهها و حواشى بر كتابهاى فلسفى و كلامى . « 4 »
* معرّفى صاحب رياض
صاحب رياض ، او را چنين توصيف مىكند : « او ، پيش سلطان طهماسب صفوى مورد احترام و تكريم بود و از تأليفات او ، تفسير معروف به تفسير شاهى است ، كه به دستور همان سلطان تأليف نموده است ، و اين تفسير معروف و مشهور مىباشد ، و از بهترين ، كاملترين و مفيدترين تفاسير فارسى است ، كه برحسب كتابهاى فقهى تنظيم و تبويب شده است . » « 5 »
* نسخهشناسى
نسخهء خطّى اين تفسير شريف ، در فهرست كتابخانهء آستان قدس رضوى ، ج 1 ، ص 8 ، و در فهرست منزوى ، ج 1 ، ص 59 ، و استورى ، ج 1 ، ص 13 و ص 1196 معرّفى گرديده است .
اين تفسير همان گونه كه از نامش پيداست ،
هامش
( 1 ) مقدمهء كتاب به قلم آية اللّه العظمى مرعشى نجفى ( ره ) ، ص 28 .
( 2 ) احسن التّواريخ ، ص 443 ، وقايع سال 976 .
( 3 ) مقدّمهء تفسير شاهى ص 34 .
( 4 ) مقدّمهء تفسير شاهى ص 34 .
( 5 ) فهرست نسخهها خطّى ص 56 به نقل از رياض العلماء .