نستعليق ، به خطّ عطاء اللّه بن امير السّلام در روز دوشنبه ، 17 جمادى الآخر سال 968 ه . ق ، نوشته شده است ، و در سال 1160 ، ماه ذيقعده به تملّك ملا على نقى تويسركانى درآمده است ، و معرّفى آن در انتشارات مركزى دانشگاه تهران ، ج 11 / 12 ، ص 708 ، آمده است .
* آغاز كتاب
« بسم اللّه الرّحمن الرّحيم . الحمد للّه الّذي انزل الذّكر قرآنا و فرقانا لكلّ شىء جامعا و تبصرة و تبيانا . و الصّلاة على القائم به تبليغا و بيانا محمّد و آله وسيلتنا و مبتغانا . فأضرع المحاويج الى الرزّاق ابراهيم بن الحسن الدرّاق يقول : هذا كتاب معدن العرفان في فقه مجمع البيان لعلوم القرآن . »
باز مىنويسد : « انّ الآيات الفقهيّة ، لم يفرد لها اصحابنا رضوان اللّه عليهم ، مجمعا وافيا و لا نصابا شافيا مع انّها اعظم الطّرق الى الأحكام الفقهيّة ، و الآلة الاستدلاليّة على المسائل الاجتهاديّة ، فيشتمل على مقدّمة و المقدّمة اشتمل فنونا . »
* پايان آن
« هذا آخر ما أردنا تأليف تشتّته و تنظيم شوارد نكته على اسلوب سهل التّناول بهج التّداول و قد خرج به حمد اللّه مستوفيا جامعا لعلوم الآيات الفقهيّة ، وافيا به خط الآلة الاستدلاليّة ، حاويا لاقوال المفسّرين و الفقهاء من خلاف و اجماع و ناسخ و منسوخ مجمع عليه و مختلف فيه و لم أتّكل فى سير آيات الأحكام على ما افرد قبلى من الدّساتير فى هذا المقام ، بل آل جحدا فى ذلك بأحسن ترتيب و أنهج توصيف و تهذيب ، خال من الحشو و الإطناب ، مظفّرا بالبغية فى الباب و ذلك بتوفيق اللّه سبحانه . » « 1 »
* خلاصهء ترجمه
« در مورد آيات فقهيّه و احكام دستورى قرآن ، اصحاب ما تأليف مستقلّى ترتيب ندادهاند ، در صورتى كه اين قبيل آيات از بزرگترين راهها نسبت به احكام فقهى و از بهترين وسيلهها در روند مسائل اجتهادى مىباشند كه جا دارد مورد عنايت بيشترى قرار گرفته باشند . » . باز در پايان مىافزايد : « اين آخرين بخشى بود از آنچه ما خواسته بوديم كه پراكندگى آن را جمع و تأليف نماييم و نكتههاى نادر را تنظيم كنيم ، و به نحوى كه به دست آوردن آن آسان باشد . شكر مخصوص خداست كه كتاب جامع و دربرگيرندهء آيات فقهى درآمد كه وافى به استدلال و دربرگيرندهء اقوال مفسّران و فقها ، و شامل اختلاف نظرها ، و ناسخ و منسوخ ، موارد اجماع و موارد اختلاف مىباشد من تنها به آنچه كه در كتابهاى پيشينيان نوشته شده است ، اكتفا ننمودهام ، بلكه كوشيدهام ترتيب زيبايى به اين اقوال داده باشم كه خالى از حشو و زايد و عارى از اطناب و تطويل باشد همه اين امور ، مرهون توفيق خداوند سبحان مىباشد . »
272 . تفسير ملّا محمّد طبسى [ م اواسط قرن دهم ]
مؤلّف آن ، ملّا محمّد بن حسن طبسى ، يكى از اعلام قرن دهم مىباشد كه پيرامون آيات الأحكام قرآن تفسير و توضيحاتى نگاشتهاند . صاحب الذّريعة مىنويسد : « آيات الأحكام ملّا محمّد بن حسن طبسى ، نسبتى است كه محقّق اردبيلى به او داده است . اين تفسير ، در كتابخانهء آستان قدس رضوى موجود مىباشد ، آنچنانكه در فهرست آن معرّفى شده است . البتّه اين كتاب ، غير از آن كتاب زبدة البيان فى قصص القرآن طبسى ، مىباشد ، كه در
هامش
( 1 ) مجلّهء تراثنا شمارهء 2 ، سال 4 ، ص 167 ، مقالهء ارزشمند « فقه القرآن فى التّراث الشّيعي » به قلم شادروان حجّة الإسلام شيخ محمّد على حائرى خرّمآبادى - اعيان الشّيعة ، ج 2 ، ص 127 - رياض العلماء ، ج 1 ، ص 15 - مستدرك الوسائل ج 3 ، ص 417 - بحار الأنوار ، ج 108 ، ص 123 و 87 .