تفسير خود اختيار كرده بوده است ، قرار داده و بيانات و تحقيقات و مطالب و موضوعات بحث وى را گاهى با تلخيص فراگرفته و در اين تفسير خود درج كرده است . ممشى و مسير وى ، از اوّل تفسير خود ، تا آخر بر اين بوده و در هيچ موردى از موارد تفسير ، تخلّف از اين طريقه ننموده است . و اينكه نگارنده در بعضى از موارد در ذيل صفحات گفته كه اين مطلب را در تفسير ابو الفتوح نيافتم ، از چند مورد معدود ، بيشتر نيست ، و گمان مىكنم آنها را نيز از جاهاى ديگر آن تفسير برداشته است . » مرحوم محدّث ، با بيانى كه نمودار خلق نيك آن دانشمند فقيد است ، اين فعل مؤلّف را عذرخواه آمده است و به گمان خود ، معاذيرى براى تبرئهء وى آورده است ، و پس از آن ، با توجّه به اينكه مؤلّف واقعى تفسير گازر نيز ابو الفتوح رازى است ، به معرّفى وى و تفسير پرارج وى پرداخته است ، كه چون در اين كتاب قبلا تفسير ابو الفتوح را معرّفى كردهايم ، از تكرار آن خوددارى مىورزيم .
* بخشى از پيشگفتار اين تفسير
از بخشندهء دلوجان بخشايندهء انس و جان ، مدد خواستم به توفيق و يارى وى ، اين كتاب را در تفسير قرآن تأليف نمودم و نام آن را ، « جلاء الأذهان و جلاء الأحزان در تفسير قرآن » نام نهادم . و در او جمع كردم از تأويل آيات و تفسير مشكلات ، آنچه بزرگان دين و پيشوايان اهل يقين بر محك عقل زدهاند . و از قعر بحر
« وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ »
« 1 » يافتهاند و از سبب نزول آيات ، آنچه معتمدان روايت كردهاند . و سياق آيات و ظاهر آن را به دليل بر آن است ، اختيار كردم و به هر آيتى و علامتى اخبار و احاديث و مناقب و فضائل اهل بيت ( عليهم السّلام ) را آنچه لايق آنان بوده باشد ، نوشتم ، تا چشم بينندگان را نور بود و دل محبّان اهل بيت ، ( عليهم السّلام ) ، را سرور . و الحمد للّه ربّ العالمين . » « 2 »
* نسخهشناسى
يك نسخهء خطّى از همين تفسير كه دربرگيرندهء مجلّد اوّل و دوّم آن است ، به شمارهء 2036 ، و نسخهء ديگرى كه دو مجلّد آخرى آن است ، به شمارهء 1938 ، در كتابخانهء شهيد مطهّرى ( سپهسالار سابق ) ، موجود است .
* چاپ تفسير
چاپ تفسير فوق ، با تصحيح و تعليق مرحوم مير جلال الدّين حسينى ارموى در سال 1337 ه . ش ، از سوى انتشارات مهر آئين ، به زيور طبع آراسته گرديده است ، و آقاى شيخ عزيز اللّه عطاردى محقّق معاصر ، فهارس متنوّعى بر اين تفسير افزودهاند كه در يك جلد قرار دارد و آن را مفتاح تفسير گازر ، نام نهاده است كه به عنوان يازدهمين جلد تفسير فوق منتشر شده است . » « 3 »
271 . تفسير معدن العرفان [ م 968 ه . ق ]
مؤلّف بزرگوار آن ، فقيه محقّق ، ابراهيم بن حسن درّاق يا ورّاق ، ( متوفّى 968 ه . ق ) ، از اعلام قرن دهم هجرى ، و از مشايخ بزرگوار و موثّق شيخ ابراهيم بن سليمان قطيفى بحرانى مىباشد . شيخ ابراهيم قطيفى در حقّ استاد خود با عناوين : محقّق مدقّق ، بهترين اهل روزگار خويش ، زبده و برگزيدهء روزگار . . . تعبير آورده است . اين كتاب ، در بخش تفاسير الذّريعة نيامده است ، و نخستين بار نسخهء اين كتاب در كتابخانهء « لوسآنجلس » آمريكا كشف شده است . اين تفسير ضمن مجموعهء
m 1061
با خطّ
هامش
( 1 ) سورهء آل عمران آيهء 7 - سورهء نساء ، آيهء 162 .
( 2 ) مفسّران شيعه ، دكتر شفيعى ص 121 و 122 .
( 3 ) الذّريعة ج 4 ، ص 270 و 309 .