هفتم هجرى ، متفكّران و عالمان شيعى فرصت يافتند كه با آزادى عمل بيشتر و انديشههاى زاينده و پربارترى در جهت روشنگريهاى تفسيرى و قرآنى ، دست به فعّاليّت گستردهترى بزنند . محصول اين فعّاليتها و تلاشها ، كه با يك پشتوانهء قوى مردمى حمايت مىشد ، به استقرار يك حكومت تمام عيار شيعى در قرن دهم هجرى انجاميد و ازآنپس بود كه شيعه جايگاه واقعى خود را به صورت يك مذهب عمومى كه داراى دولت و تشكيلات رسمى بود ، پيدا كرد . و ازآنپس بود كه نوآوريهاى تفسيرى قدم به عرصهء وجود نهاد .
ما در اين قرن ، تعداد 22 نفر ديگر از مفسّران عالىقدر شيعه را بر ارقام گذشته مىافزاييم . اميد از لطف و عنايت پروردگار آن است كه بتوانيم اين راه پرفرازونشيب را به سهولت و آسانى طى نماييم .
225 . مشارق الأمان و لباب حقائق الايمان
مؤلّف آن ، رضى الدّين ، ملّا رجب بن محمّد بن رجب ، معروف به حافظ برسى ( زنده در سال 801 ه . ق ) از عرفا و ادباى جامع كمالات اماميّه ، و صاحب تأليفات متعدّد ، مىباشد . تأليفات او بيشتر دربارهء ائمّهء اثنى عشر ( ع ) ، مىباشد . وى تفسيرى در سورهء توحيد دارد كه با اصطلاحات حكمى و فلسفى نگاشته شده است و اين تفسير در فهرست كتابخانهء مركزى استان قدس رضوى ، ج 11 ، ص 682 ، تحت شمارهء 11011 معرّفى شده است . « 1 »
صاحب روضات الجنّات در معرّفى مؤلّف مىنويسد : « او عالم ، شيخ مرشد كامل ، قطب آگاه ، عارف قدسى ، رضى الدّين ، رجب بن محمّد بن رجب ، معروف به « حافظ برسى » است . زادگاهش برس ، واقع بين حلّه و كوفه در عراق مىباشد . او از علماى اواخر قرن هشتم ، و اوايل قرن نهم مىباشد معاصر صاحب مطوّل ، و سيّد شريف و شيخ مقداد سيورى ، و ابن متوّج بحرانى مىباشد . او مدايح و مصائب فراوانى دربارهء اهل بيت ( ع ) دارد . در يكى از آنها مىگويد :
فرضي و نفلى و حديثى أنتم * و كلّ كلّي منكم و عنكم
و انتم عند الصّلاة قبلتى * اذا وقفت عندكم ، ايمّم
يا سادتى و قادتى اعتابكم * بجفن عينى لثراها ألثم
وقفا حديثكم و مدحكم * جعلت عمرى فاقبلوه و ارحمى
منّوا على « الحافظ » من فضلكم * و استنقذوه فى غد و انعموا « 2 »
* گفتار صاحب ريحانة الأدب
مرحوم مدرّس ، تحت عنوان « حافظ رجب » ، شرح حال او را آورده است و او را با اوصاف : فقيه ، فاضل ، محدّث ، صوفى ، شاعر ، اديب و منشى توصيف مىكند ، و او را معاصر فاضل مقداد و ابن متوّج بحرانى ، از علماى اماميّه و تفتازانى از علماى عامه مىشمرد ، و تأليفات او را علاوه بر « تفسير مشارق الأمان و لباب حقائق الايمان » كه در سال 801 يا 811 ه ق ، از آن فراغت يافته است ، اين كتابها را مىشمرد :
1 . تفسير سورهء اخلاص .
2 . اسرار الأئمّة .
3 . الألفين فى وصف سادة الكونين .
4 . انشاء التّوحيد .
5 . الدرّ الثّمين فى ذكر خمسمائة ، آية نزلت فى شأن امير المؤمنين ( ع ) .
6 . لوامع انوار التّمجيد و جوامع اسرار التّوحيد .
7 . مشارق انوار اليقين فى حقائق اسرار امير المؤمنين ( ع ) كه در بمبئى چاپ شده است « 3 » .
هامش
( 1 ) مفسّران شيعه آقاى محمديان - معجم مخطوطات الشّيعة ، ص 122 ، دار القرآن الكريم .
( 2 ) روضات الجنّات ج 3 ، ص 337 ، او از منابع : اعيان الشّيعة ، ج 31 ، ص 193 ، امل الآمل ج 2 ، ص 117 - الكنى و الألقاب ج 2 ، ص 166 .
( 3 ) ريحانة الأدب ج 2 ، ص 11 .