820 ه ، رخ داد . او نيز همانند معاصرش ، در جزيرهء اكل ، در مقبرهء صالح نبى ، مدفون شد . » « 1 »
2 . گفتار صاحب معجم رجال الحديث :
آية اللّه العظمى خويى در ، ج 2 ، تحت كد 641 ، شرح حال او را آورده است و مىگويد : « شيخ حرّ عاملى ( ره ) ، در تذكرة المتبحّرين گفته است : شيخ احمد بن عبد اللّه بن المتوّج بحرانى ، عالم ، فاضل ، اديب و شاعر مىباشد . او رسالهاى به نام « كفاية الطّالبين » دارد و فراوان شعر سروده است . او پيش شيخ فخر الدّين بن العلّامة حلّى ، درس خوانده و از او روايت نموده است . » « 2 »
3 . گفتار صاحب معجم المؤلّفين :
« ابو النّاصر ، جمال الدّين عبد اللّه بن علىّ بن الحسن بن المتوّج بحرانى ، ( متوفّى 810 ه . ق ) عالم و اديب ، از تأليفات او :
1 . النّاسخ و المنسوخ من القرآن .
2 . تفسير القرآن المجيد .
3 . منهاج الهداية فى شرح آيات الأحكام الخمس مائة .
4 . كفاية الطّالب فى اصول الدّين و له شعر . » « 3 »
* تأليفات او
صاحب ريحانة الأدب كه در شناخت كتاب ، يد طولايى دارد ، در شمار كتابهاى او اين عناوين را مىآورد :
1 . منهاج الهداية فى شرح آيات الأحكام خمسمائة ، ( كه در موضوع خود ممتاز بوده و از فضل مؤلّف حكايت دارد ) .
2 . اخذ الثّار ، كه بهصورت منظوم در شرح حال مختار بن ابى عبيده ثقفى ، سركردهء توّابين مىباشد .
3 . تفسير القرآن المجيد .
4 . النّاسخ و المنسوخ .
5 . الوسيلة فى رفع مقفّلات القواعد . « 4 »
4 . گفتار علّامه امينى :
اين تفسير ، پيرامون مسألهء نسخ در قرآن كريم و آياتى كه آيات ديگر را نسخ كردهاند ، بهصورت خلاصه به ترتيب سورههاى قرآن تدوين شده است .
لازم به تذكّر است كه ، ابن متوّج در تراجم دو نفر است و مرحوم علّامهء امينى ، در ج 3 ، ص 11 الغدير ، در اين مورد بحث كافى انجام دادهاند .
آغاز : « الحمد للّه الّذى لم ينسخ من آية الّا و قد أتى بخير منها او مثلها . و الصّلاة على نبيّه محمّد و عترته ، و بعد فإنّ من ادّعى التّفقه فى الشّرعيّات الّتى هى معالم الدّين و لم يعرف النّاسخ و المنسوخ كان مثل الحمار فى الطّين . . . . »
انجام : « سورة تبّت مكيّة لا ناسخ فيها و لا منسوخ ، الإخلاص نزلت بالمدينة و كذا المعوذتين محكمتان و اختلف فى نزولهما ، جملة المنسوخ مائتان و اربعون آية فهنا مائة و اربع و عشرون نسختها آية السّيف . » « 5 »
2 . تفسير النّاسخ و المنسوخ :
ناسخ و منسوخ يكى از ابواب مهمّ تفسيرى قرآن مجيد مىباشد و آن عبارت از زوال حكمى و جايگزينى حكم ديگر بهجاى آن مىباشد . تاكنون دهها كتاب و رساله پيرامون همين موضوع نوشته شده است . تعداد 326 آيه در 64 سوره ، مشمول چنين جابجايى هستند و مرحوم حاج آقا بزرگ ، اسامى 26 نوع و عنوان از آنها را درج 24 ، الذّريعة مىشمرد . شايد نخستين رساله در اين مورد ، پس از تذكّرات على ( ع ) در نهج البلاغة ، كتاب النّاسخ و المنسوخ سعد بن عبد اللّه بن ابى خلف اشعرى ،
هامش
( 1 ) ريحانة الأدب ج 8 ، ص 194 و 195 .
( 2 ) معجم رجال الحديث ج 2 ، ص 140 ، كد معرّفى 641 .
( 3 ) معجم المؤلّفين ج 1 ، ص 300 ، اعيان الشّيعة ، ج 9 ، ص 38 و 46 ؛ روضات الجنّات ، ص 19 ؛ ايضاح المكنون بغدادى ، ص 303 .
( 4 ) ريحانة الأدب ج 8 ، ص 195 .
( 5 ) الغدير ج 3 ، ص 11 .