( متوفّى 299 يا 301 ه . ق ) ، و مبسوطترين كتاب ناسخ و منسوخ ، تأليف فخر الدّين احمد بن عبد اللّه بن متوّج بحرانى مىباشد كه جمال الدّين ابن متوّج ، معاصر او آن را تلخيص و در اختيار علاقهمندان قرار داده است .
2 . النّاسخ و المنسوخ جمال الدّين احمد بن عبد اللّه بن محمّد بن حسن بن متوّج بحرانى . او از اجلّهء شاگردان فخر المحقّقين ( 771 ه ) ، و معاصر شهيد اوّل مىباشد او كتاب تفسيرى مفصّل و مبسوطى پيرامون قرآن شريف نگاشته است . در آن تفسير در ارتباط با آيات ناسخ و منسوخ بحث مفصّل و طولانى انجام داده است ، و چون اين بحث به شدّت مورد نياز استنباطكنندهء احكام شرعى مىباشد ، اين بحث را از آن كتاب تفسيرى استخراج نموده است ، تا دسترسى به آن آسان بوده باشد . در آغاز آن ، رسالهء ناسخ و منسوخ ، پس از حمد و ثناى الهى مىگويد : « كسى كه اعتقاد تفقّه در احكام شرعى مىكند ، ولى ناسخ از منسوخ و بالعكس را تشخيص نمىدهد ، او مانند چهارپايى است كه در گل فرورفته باشد ، روزى عبد الرّحمن بن دأب از ياران ابو موسى اشعرى در مسجد كوفه قرار گرفته بود و مردم دور او را گرفته بودند ، او مسايل را با همديگر عوض مىنمود و مباح را با حرام و سياه را با سفيد خلط مىكرد ! امير المؤمنين ( ع ) او را ديد و از او در مورد ناسخ و منسوخ سؤال فرمود . چون از جواب بازماند ، على ( ع ) او را از اين عمل منع فرمود . » او سپس در مورد انگيزهء تأليف ، سخن مىگويد و انگيزهء تأليف ، را آگاه ساختن متعلّم ، تذكره و تبصرهء فقيه و عالم ذكر مىكند . سپس در مورد معنى نسخ در كلام عرب ، تفصيل مىدهد آنگاه انواع نسخ را مىآورد و آن بر سه قسم است :
1 . هم خطّ آيه و هم حكم آن منسوخ گردد .
2 . خطّ آيه منسوخ شود ، ولى حكم آن باقى باشد .
3 . حكم آن منسوخ شود ، امّا خطّ آيه ، باقى ماند .
اين كتاب شريف كه همراه با شرح سيّد عبد الجليل حسينى قارى ، ( متوفّى 976 ه . ق ) ، مىباشد ، بنا به اظهار مصحّح محترم اين كتاب ، نخستين اثر مستقلى است كه از سوى علماى اماميّه ، در باب ناسخ و منسوخ تأليف يافته است اصل اين كتاب در بين كتابهاى اهدايى استاد مشكات به كتابخانهء دانشگاه تهران بوده است . « 1 »
او علاوه بر آيات الأحكام ، كتاب قرآن ديگرى نيز به نام « النّاسخ و المنسوخ » دارد كه در ، ج 24 ، ص 9 و 10 ، الذّريعة به تفصيل معرّفى شده است . طالبين تفصيل به آن كتاب مراجعه نمايند . « 2 »
مرحوم حاج آقا بزرگ ، مجدّدا در ، ج 23 ، ص 181 ، الذّريعة ، كتاب منهاج الهداية را مىآورد و مىنويسد : « اين كتاب تأليف شيخ جمال الدّين احمد بن متوّج بحرانى است ، آنچنانكه در ، ج 1 ، ص 42 ، اشاره نموديم . اين كتاب فشرده و نيكو است و بر فضل درخشان نويسندهء آن دلالت مىكند و از جمله افادات اين كتاب آن است كه مىگويد :
« طلاق بذلى اعمّ از خلع و مبارات مىشود ، گاهى طلاق بذلى صورت مىگيرد ، بىآنكه يكى از آن دو انجام گرفته باشد » . اين مورد را شيخ سليمان بن عبد اللّه ماحوزى ، در رسالهء خودش كه در مورد علماى بحرين است ، نقل نموده است ، و مىگويد :
« من در سال 1091 ، در آغاز جوانىام آن را خواندهام . » سپس مباحثهء او را با شهيد در مكّه نقل مىكند . » « 3 »
سليمان ماحوزى ، شرح حال ابن متوّج را نگاشته است . همچنان نسب او در پايان اجازه
هامش
( 1 ) مقدّمهء شرح النّاسخ و المنسوخ ، ص 7 ، به قلم آقاى دكتر محمّد جعفر اسلامى .
( 2 ) الذّريعة ج 24 ، ص 9 و 10 .
( 3 ) الذّريعة ج 23 ، ص 181 .