صاحب معجم الادباء ، شرح حال او را از كتاب مسارب التّجارب آورده است ، و تفسير او را در صدر جدول تأليفاتش قرار داده است . و تأليفات او افزون بر هشتاد مجلّد مىشود . حموى ، ضمن اشاره به نسب عالى او كه به صحابى نامى رسول خدا ( ص ) ، ذو الشّهادتين مىرسد ، او را از شاگردان احمد بن محمّد مىدانى ، صاحب كتاب « السّامى في الاسامي » مىشمرد ، كه به شهر رى كوچيده است . او صاحب تأليفات متعدّدى است ، و تأليفات قرآنى او به اين ترتيب مىباشد .
1 . اسئلة القرآن مع الأجوبة .
2 . اعجاز القرآن .
3 . قرائن آيات القرآن .
4 . احكام القراءات .
5 . حصص الأصفياء في قصص الأنبياء . « 1 »
به اين ترتيب ، او با داشتن اين پنج اثر ارزنده در زمينهء قرآن ، در زمرهء كسانى قرار مىگيرد ، كه بيش از يك تأليف در زمينهء تفسير قرآن و علوم و معارف مربوط به آن را دارند ، ولى از مشهورترين و كاملترين تأليفات او ، تاريخ بيهقى و لباب الأنساب مىباشد كه با سبك خاصّ ادبى ، و با دقّت و وزانت ويژه گردآورى شده است .
2 . گفتار صاحب ريحانة الأدب :
مرحوم مدرّس در معرّفى او مىگويد : « علىّ بن زيد بيهقى قاضى ، كنيهاش ابو الحسن ، شهرتش ابن فندق ، عالمى است جامع ، فاضل و بارع ، از شاگردان شيخ ابو الفضل مىدانى ، در فقه و اصول و طبّ و اخترشناسى و تفسير و حساب و حكمت و غيرها ، تأليفات بسيارى دارد . از تأليفات او : اسئلة القرآن مع الاجوبة - الأسطرلاب - الامارات فى شرح الإشارات - ايضاح البراهين ( در اصول ) - تاريخ بيهقى - تفاسير العقاقير - تنبيه العلماء على تمويه المتشبّهين بالعلماء - جلاء صداء الشّك ( در اصول ) - جوامع الأحكام ( فقه ، 3 جلد ) - الحساب - درّة الوشاح - الفرائض بالجدول - قرائن آيات القرآن - قصص الأنبياء ( به پارسى ) - كنز الحجج - لباب الأنساب - مجامع الأمثال ( 4 جلد ) - المختصر من الفرائض - مشارب التّجارب - معارج نهج البلاغة - نهج الرّشاد - و شاح دمية القصر ( ذيل يتيمة الدّهر ثعالبى ) . . . در معجم الأدباء ، تا هشتاد كتاب به او نسبت داده است .
او در سال پانصد و شصت و پنج از هجرت ، در سنّ 66 سالگى درگذشت . » « 2 »
3 . گفتار صاحب الأعلام :
خير الدّين زركلى ، در معرّفى او مىنويسد :
« ابو الحسن علىّ بن زيد محمّد بن حسين ، زهير الدّين بيهقى ، از سلالهء خزيمة بن ثابت انصارى ، مشهور به « ذو الشّهادتين » كه به او ابن فندق نيز مىگويند ، محقّق و مورّخ مىباشد . او در سال 499 ه ، در قصبهء سبزوار از نواحى بيهق متولّد گرديد .
ادب و فقه را همانجا فراگرفت . به علوم حكمت ، حساب و هيئت پرداخت و در شهرها و بلاد به سير و گردش پرداخت . بيش از 74 جلد كتاب تأليف نمود ، كه از آنها : تتمّه دمية القصر ، مشارب التّجارب ، و غرائب الغرائب در تاريخ مىباشد ، كه بزرگ است ، و تاريخ حكماء الإسلام ( مطبوع ) كه به نام تتمّة صوّان الحكمة ناميده شده است . امثلة الأعمال النّجوميّة ، اسرار الحكم در حكمت ، شرح نهج البلاغة ، كتاب السّموم ، احكام القراءات و تاريخ بيهق ( مطبوع ) . البتّه ، غير از آن بيهقى محدّث و بيهقى اديب مىباشد . ميرزا محمّد خان تهرانى ، رسالهاى فارسى در معرّفى او دارد كه به نام « شرح
هامش
( 1 ) معجم الادباء ، ج 3 ، ص 219 و 241 ، چاپ دار الفكر لبنان ، طبع 1400 ه . ق .
( 2 ) ريحانة الادب ج 1 ، ص 309 .