رحم اللّه نافع بن بديل * رحمة المبتغي ثواب الجهاد
صابرا صادق اللّقاء اذا ما * اكثر القوم قال قول السّداد « 1 »
« خداوند رحمت كند به ناقع بن بديل رحمت آن فردى كه ثواب جهاد را مىطلبد صابر و بردبار و صادق در ملاقات ، آن دم كه مردم فراوان سخن مىگفتند او قول محكم داشت . »
* خصوصيّات اين تفسير
اين تفسير يكى از آثار جاويد نثر پارسى است ، و مؤلّف آن در مقدّمهء تفسير مىگويد : « چون بيشتر مردم عربى نمىدانستند ، كتاب را به پارسى تأليف نمودم . اين كتاب بيشتر جنبهء وعظ و تنبيه دارد ، امّا در عين حال ، شامل توضيحات ادبى دقيق دربارهء صرف و نحو و لغت عرب ، و نيز تعليماتى در استدلال و معانى و بيان و شعر و اصول فقه است » .
ابو الفتوح در ذكر احاديث ، خود را محدود به منابع شيعه نكرده است ، بلكه از مجموعههاى حديثى اهل سنّت نيز ، به آزادى استفاده نموده است .
ولى در موارد اختلافى ، پيوسته از مكتب شيعه جانبدارى كرده است . در مسائل كلامى ، متأثّر از كلام شيعيان همعصر خود است ، كه در مسائل توحيد و عدل الهى ، نوعا با معتزله همداستان بودهاند ، ولى از لحاظ تعريف ايمان و مسألهء شفاعت و امامت ، با ايشان اختلافنظر داشته است . تفسير روض الجنان از لحاظ محتوا و سبك ، با تفسير تبيان شيخ طوسى شباهت دارد . ابو الفتوح پنجبار از طبرى ياد مىكند .
ظاهرا از تفسير عربى او استفاده كرده است ، نه از ترجمهء فارسى آن . يكبار هم از زمخشرى ياد مىكند . « 2 »
تأليفات او
ابو الفتوح رازى ، تأليفات متعدّدى از خود به يادگار گذاشته است كه به تعدادى از آنها اشاره مىگردد :
1 . روح الألباب في شرح الشّهاب . اين كتاب تفسير ، كتاب شهاب الأخبار ، محمّد بن سلامهء قضاعى ، ( متوفّى 454 ه . ق ) مىباشد .
2 . رسالهء يوحنّا به فارسى ، در بطلان مذاهب اربعه و حقّانيّت مذهب جعفرى اثنىعشرى . اين كتاب كه به سبك كتاب طرائف ابن طاوس است ، « 3 » داستان مردى است به نام يوحنّا كه مسيحى بوده و اسلام آورده است ، و در فرق گوناگون اسلامى به تفحّص و تحقيق مىپردازد ، سرانجام ، مذهب شيعهء دوازده امامى را مىپذيرد .
3 . رسالهء مكالمات حسنيّه در مسألهء امامت ، كه نخست به عربى نگاشته شده ، سپس به فارسى برگردانده شده است . در اين رساله ، كنيزى به نام حسنيّه ، در دربار هارون الرّشيد ، در مورد حقّانيّت مذهب شيعه و إبطال مذاهب ديگر ، بحث و گفتگو كرده است . گرچه برخى در انتساب آن به شيخ ابو الفتوح رازى ترديد نمودهاند .
4 . مهمّترين و گرانقدرترين آثار شيخ ، تفسير « روض الجنان و روح الجنان » مىباشد كه در 20 جلد به نگارش درآمده . نخستينبار در پنج مجلّد به قطع بزرگ ، با پيشگفتار مرحوم ، علّامهء قزوينى به سال 1315 ه . ش ، به طبع درآمده ، و سپس بارها در ده مجلّد ، انتشار يافته است ، و جداگانه با تصحيح مطبعى و ملاحظات استادان دانشمند ، مهدى الهى قمشهاى و ميرزا ابو الحسن شعرانى ، برخوردار گشته است . تاريخ دقيق تأليف آن مشخّص نيست ، محقّق معروف و اديب نامى ، علّامهء قزوينى ، در مقدّمهء
هامش
( 1 ) أسد الغابة ج 5 ، ص 7 .
( 2 ) سورهء يس آيه 80 .
( 3 ) طرائف سيّد بن طاوس با ترجمهء صديق مكرّم جناب آقاى داود الهامى از سوى انتشارات نويد اسلام قم به چاپ رسيده است .