باب بايد تأليف كردن ، چه اصحاب ما را تفسيرى نيست ، پس واجب ديدم اجابت درخواست ايشان را . »
* اساتيد رازى
اساتيد او عبارتند از : پدر و عموى بزرگ وى ، قاضى ابو محمّد عبد الرّحمن بن احمد ، و ابو الوفاء عبد الجبّار بن عبد اللّه بن على مقرئ رازى ، شاگرد شيخ ابو جعفر طوسى ، و ابو على حسن بن محمّد ، فرزند شيخ طوسى ، و قاضى عماد الدّين ، حسن بن محمّد استرآبادى ، شاگرد شاگرد سيّد مرتضى ، علم الهدى . دانشنامهء ايران و اسلام مىنويسد : « ابو الفتوح رازى ، مفسّر شيعى مذهب قرآن ، در قرنهاى پنجم و ششم هجرى زندگى مىكرد . تاريخ دقيق تولّد و درگذشت وى معلوم نيست . » « 1 »
* شاگردان او
از معروفترين شاگردان او ، عبارتند از :
1 . ابن شهرآشوب ( متوفّى 588 ه . ق ) .
2 . ابو الحسن ، منتجب الدّين علىّ بن بابويه ، كه هر دو از كتابشناسان و فهرستنگاران شيعه بودهاند .
* گفتار شيخ منتجب الدّين رازى
شيخ منتجب الدّين رازى ، صاحب فهرست معروف ، كه خود از شاگردان او به شمار مىآيد ، در حقّ استاد چنين مىگويد :
« شيخ ، امام ، ابو الفتح ، حسين بن علىّ بن محمّد خزاعى رازى ، عالم ، واعظ ، مفسّر و متديّن مىباشد .
او تأليفاتى دارد ، كه يكى از آنها ، تفسيرى است ، كه به نام « روض الجنان و روح الجنان » در تفسير قرآن ، در بيست جلد ، و « روح الأحباب و روح الألباب » در شرح شهاب ، كه اين كتاب را بر خود او قرائت نمودهام . » « 2 »
* نسب بلند او
همان گونه كه گذشت ، او از اولاد نافع بن بديل بن ورقاء خزاعى ، يكى از اصحاب و ياران رسول خدا ( ص ) مىباشد . او خود در تفسير آيهء شريفهء
وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً ، بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ
( سورهء آل عمران ، آيهء 169 ) در ، ج اوّل ، ص 683 ، چاپ سنگى گويد :
« و بعضى ديگر گفتهاند ، آيه در شهيدان چاه معونه آمد ، و قصّهء اين قول آن بود ، كه ابو براء ، عامر بن مالك بن جعفر بن كلاب ملاعب الأسنّه ، كه سيّد بنى عامر بن صعصعة بود ، به نزد رسول اكرم ( ص ) آمد ، به مدينهء رسول ( ص ) . اسلام بر او عرضه كرد ، او گفت : « اى محمّد ! اين دين كه تو ما را به آن دعوت مىكنى ، دينى نيكو است . اگر جماعتى را بفرستى به اهل نجد ، تا ايشان را دعوت كنند به اين دين ، اميد من چنان است ، كه اجابت كنند . » رسول ( ص ) گفت :
« من ايمن نباشم بر ايشان ، كه ايشان را به ميان قومى كفّار بفرستم . »
ابو براء گفت : « در حمايت منند . ايشان را بفرست . » رسول ( ص ) ، منذر بن عمرو را با هفتاد مرد از خيار مسلمانان بفرستاد ، و از جملهء ايشان ، حارث بن صمّة ، و حرام بن ملحان ، و عروة بن اسماء ، و نافع بن بديل بن ورقاء خزاعى . و اين مرد از پدران ماست . » « 3 »
نافع بن بديل ، جدّ اعلاى مؤلّف ، در سال چهارم از هجرت ، همراه هفتاد نفر ، و به روايتى ، 40 نفر از بهترين ياران حضرت رسول ( ص ) ، در واقعهء بئر معونه كه اشاره بدان شد ، به درجهء رفيعهء شهادت نائل آمد . عبد اللّه بن مواجه در مرثيهء او گفته است :
هامش
( 1 ) گنجينهء سخن ، دكتر ذبيح اللّه صفا ، ج 2 ، ص 221 .
( 2 ) دانشنامهء ايران و اسلام ، ج 7 ، ص 974 و 975 .
( 3 ) تفسير ابو الفتوح رازى ج 1 ، 683 .