و تجديد حيات اين تفسير دارد ، در اين زمينه مىفرمايد : « تبيان ، اين كتاب بزرگ و اين اثر تفسيرى نفيس و ارزشمند ، كه اكنون به كسوت طبع آراسته و پا به عرصهء مطبوعات مىنهد ، نخستين تفسيرى است ، كه مؤلّف آن ، انواع علوم قرآنى را در آنجا داده است . علومى كه خود مؤلّف ، در مقدّمهء خود ، به آنها اشارتى داشته است ، كه تا آنروز ، همانند اين كار صورت نپذيرفته بود . پيشواى مفسّران شيعه ، امين الإسلام طبرسى نيز به اين امر اعتراف دارد ، جايى كه در آغاز تفسير ارزشمند « مجمع البيان » ، تصريح مىكند : « تبيان تفسيرى است كه از نور و روشنايى حقّ ، اقتباس نور مىكند و آثار صدق و راستى ، از آن ساطع و نمايان است . اسرار بديع و شگفتيهاى فراوانى را در محتواى خود جا داده است . » « 1 »
* گفتار بحر العلوم
علّامهء بزرگوار ، مرحوم بحر العلوم ، در « الفوائد الرّجاليّة » مىفرمايد :
« امّا تفسير او ، جامع علوم قرآنى است ، و آن يك كتاب بزرگ و بىنظير در ميان تفاسير مىباشد . شيخ طبرسى در كتاب تفسير خود ، به آن نزديك مىشود و از اقيانوس بىكرانهء آن ، بهرهها مىگيرد . بااينكه ابن ادريس حلّى ( متوفّى 598 ه ، ) با شيخ الطّائفة در مسايل فقهى ، در مقام مبارزه و مقاومت مىآيد ، و در ردّ عقايد فقهى و افكار اجتهادى او ، مىايستد ، و او نخستين كسى است كه با آراء و اقوال شيخ ، مخالفت علنى نموده است در عين حال در برابر عظمت و بلندى مقام شامخ تفسير تبيان ، مىايستد ، و به جلالت و عظمت آن اعتراف و اقرار مىنمايد ، و استحكام مبانى و اصول تبيان را مورد ستايش قرار مىدهد . » « 2 » ( قابل ذكر است كه ابن ادريس ، خود به تلخيص اين كتاب قيام مىورزد ، آنچنانكه در تاريخ مفسّران قرن ششم ، خواهد آمد )
* مشخّصات تبيان
تفسير تبيان ، جامع و دربرگيرندهء تمام فنون و علوم مربوط به قرآن تا عصر نگارش مىباشد . در اين تفسير ، قرائت ، اعرابگذارى ، تبيين محكم و متشابه ، پاسخ شبهات ملحدين ، مانند مشبّهه ، مجسّمه و مرجئه داده شده است .
* آغاز آن
« الحمد للّه ، اعترافا بتوحيده و اخلاصا بربوبيّته و اقرارا بجزيل نعمته و اذعانا لعظيم منّته و شكرا على جميع مواهبه ، و كريم فواضله . . . . »
* پايان آن
« و عدد نقطته مائة ألف و ست خمسون ألفا و احدى و ثمانون نقطة » ( نقطههاى كتاب ، 156081 ، نقطه مىباشد ) .
* روش تفسيرى آن
تفسير شريف التّبيان ، بيشتر جنبهء كلامى و ادبى دارد . چون در قرن چهارم و پنجم با مطرح شدن افكار و عقايد اشعريان و معتزليان ، بهصورت مشبّهه ، مجسّمه و مجبّره ، سران مذاهب فوق ، دست به تأليف تفاسير مبسوطى زدند . بلخى ، محمّد بن بحر اصفهانى ، ابو على جبّائى ، قاضى عبد الجبّار ، علىّ بن عيسى رمّانى ، و ديگران ، تفاسير كلامى مفصّلى نگاشتند . اينان بيشترين تلاش خود را در اثبات اصول موضوعهء خود و ابطال آراء كلامى مخالفين مبذول داشتند . در چنين بحران اعتقادى ، و معركهء آرائى بود ، كه صاحب تبيان ، در
هامش
( 1 ) پيشگفتار حاج آقا بزرگ تهرانى بر تفسير التّبيان ، چاپ جديد .
( 2 ) كنگرهء شيخ طوسى ، تأليف على دوانى ، ج 1 ، ص 289 .