ه . ق ) يكى از اعلام نيمهء اوّل سدهء پنجم ، و يكى از فقها و مفسّران نامدار اين قرن مىباشد . كتاب تفسيرى او ، در پنج جزء مىباشد كه جهت پسر عموى خود ، تأليف نموده است .
* گفتار شيخ رازى
شيخ منتجب الدّين رازى در فهرست خود گويد :
« شيخ بزرگوار ، عالم موثّق ، ابو الفتح محمّد بن على كراجكى ، فقيه اصحاب ما . او بر سيّد مرتضى علم الهدى و شيخ موفّق ، ابو جعفر طوسى ( ره ) قرائت نموده است . او تأليفاتى دارد ، كه كتاب تعجّب و نوادر از آنهاست ، پدرم از پدرش از خود او روايت نمود . « 1 »
* گفتار حاج آقا بزرگ تهرانى
مرحوم حاج شيخ آقا بزرگ تهرانى مىنويسد :
« تفسير او در پنج جزء قرار دارد ، و مشتمل بر نكات ادبى و تفسيرى است . نسخهاى از اين تفسير ، در كتابخانهء آستان قدس رضوى موجود است ، كه كتابت و تحرير آن ، به سال 677 ه . ق مىرسد » .
سپس در جلد 18 الذّريعة ، مىافزايد : « شيخ ابو الفتح ، محمّد بن على كراجكى ، اين تفسير را جهت پسر عموى خود ، به سامان داده بود . اين تفسير شامل اخبار و احاديث و نكتههاى زيبا و مستحسنى است و سرآغاز آن با جملهء « اعلم ايّدك اللّه » شروع مىشود . فاضل هندى ، فهرستى جهت تسهيل دريافت مطلب ترتيب داده است ، و با كنزالفوائدى كه در ايران چاپ شده است ، پيوست است ، و من آن را ديدهام . اين كتاب در سال 1322 ه . ش در ايران به چاپ رسيده است . » « 2 »
* گفتار كحّالة
صاحب معجم المؤلّفين ، بىآنكه به تفسير او اشاره نمايد ، مىنويسد : « ابو الفتح ، محمّد بن علىّ بن عثمان كراجكى خيمى ، نزيل رمله ، نحوى ، لغوى ، طبيب ، متكلّم ، منجّم . . . از تأليفات فراوان او : معونة الفارض الاستخراج سهام الفرائض ، الاستبصار في النّص على الأئمّة الأطهار ، روضة العابدين ، تلقين اولاد المؤمنين و النّوادر مىباشد . » « 3 »
* گفتار صاحب روضات
مرحوم ميرزا محمّد باقر خوانسارى ، ضمن معرّفى او مىنويسد : « او از شاگردان سيّد مرتضى ، علم الهدى و شيخ طوسى است . از تصانيف او كتابهاى التّعجب و النّوادر مىباشد . صاحب امل الآمل ، او را به عنوان فقيه ، عالم ، فاضل ، متكلّم ، فقيه ، محدّث ثقة و جليل القدر ، توصيف نموده است . از كتابهاى او : كنز الفوائد ، معدن الجواهر و رياضة الخواطر ، الاستنصار ، مىباشد ، ولى بهترين تأليف او ، همان كنز الفوائد مىباشد . كه تا عصر كنونى باقى و جاويد مىباشد .
* راوى و مروىّ عنه
1 . او از شيخ ابو الحسن بن شاذان قمى روايت مىكند ، و در كتاب كنز الفوائد ، در حقّ او مدح و ثنا مىگويد .
2 . سيّد مرتضى علم الهدى ، آنچنانكه از بحار و كتابهاى ديگر معلوم مىشود ، و از خود كنز الفوائد نيز استفاده مىشود ، او در مشكلات علمى و فقهى ، به وى مراجعاتى داشته است .
هامش
( 1 ) فهرست شيخ منتجب الدّين رازى ، ص 100 ، چاپ كتابخانهء آية اللّه مرعشى .
( 2 ) الذّريعة ج 18 ، ص 601 .
( 3 ) معجم المؤلّفين ج 11 ، ص 27 . از او : ايضاح المكنون بغدادى ، ج 1 ، صفحات 7 و 8 و 102 و 108 و 205 - اعيان الشّيعة ، ج 46 ، ص 160 - فوائد الرّضويّة ، ص 571 ، نقل نموده است .