اين جهت ، ما هم او را در شمار مفسّران شيعه آورديم .
156 . تفسير القرآن ، ابو سعيد سمّان [ م 447 ق ]
مؤلف آن ، ابو سعيد ، اسماعيل بن علىّ بن حسين سمّان ، فردى است ، موثق و مورد اعتماد ، حافظ قرآن ، و يكى از مفسّران معاصر علم الهدى ، و از اعلام قرن پنجم هجرى مىباشد . تفسير البستان او ، در ده مجلّد قرار دارد ، ولى با كمال تأسف ، از آن ده جلد تفسير ، جز نقشى ، آنهم در سطح كتابهاى تراجم و رجال وجود ندارد ، و اين موضوع ، يكى از عوامل تأسّف عميق و فراوانى است ، كه آثار بزرگان و متقدّمان ما ، آنچنانكه بوده است ، به دست نسل حاضر نرسيده است . ضرورت دارد ، مراقبت شود ، حد اقل آثار امروزى نيز به چنين سرنوشتى دچار نشود و به دست اخلاف و طالبان علوم و معارف برسد و اين امر بستگى به همّت و تلاش ما دارد .
* گفتار شيخ رازى
او مىگويد : « الشيخ المفسّر ، ابو سعيد اسماعيل بن علىّ بن الحسين سمّان ، ثقة و اىّ ثقة ، حافظ ، له « البستان في تفسير القرآن » عشر مجلدات ( 10 مجلد ) ، الرّشاد في الفقه ، المدخل في النحو ، الرياض فى الاحاديث ، سفينة النجاة فى الامامة ، كتاب الصلاة ، كتاب الحجّ ، المصباح فى العبادات ، و النور فى الوعظ ، اخبرنا بها السيدان المرتضى و المجتبى ، ابنا الداعى الرّازى ، عن الشيخ الحافظ المفيد ، ابى محمّد عبد الرّحمن بن احمد النيسابورى عنه » .
ترجمه : « شيخ بزرگوار ، مفسر ابو سعيد اسماعيل بن علىّ بن حسين سمّان ، فرد موثّق كامل ، حافظ قرآن . او را تفسيرى بنام « البستان في تفسير القرآن » است كه در ده مجلّد قرار دارد . علاوه بر تفسير فوق ، كتاب الرشاد در فقه ، المدخل در نحو ، الرياض در حديث ، سفينة النّجاة در امامت ، الصّلاة ، و الحجّ ، و المصباح در عبادات و فقه و النور در وعظ و اندرز ، از اوست . تمام اين موارد را دو سيد بزرگوار ، مرتضى و مجتبى ، فرزندان داعى رازى ، از شيخ بزرگوار و پرفيض ، ابو محمّد ، عبد الرحمن بن احمد نيشابورى از خود او روايت نمودهاند . » « 1 »
ظاهرا ، يگانه منبع موثق اين خبر ، همان كتاب فهرست رازى باشد . و ديگر مؤلّفين ، عين سخن او را بازگو كردهاند .
* گفتار يكى از اعلام اهل سنت
زركلى ، صاحب الاعلام مىنويسد : « السّمان ( متوفى 447 ه . ق - 1055 م ) ، اسماعيل بن علىّ بن حسين بن زنجويه رازى ، ابو سعد السّمان ، حافظ ، متقن ، معتزلى ، شيخ معتزليان ، عالم و محدّث آنان بود . او از نظر مشايخ و اساتيد ، نمونه است ، به حدّى كه بيش از 3600 استاد و شيخ را ديده است . او زندگى آزاد و غير وابسته داشته است . كسى را بر او منّت و احسانى نبوده است . از كتابهاى او : سفينة النجاة در امامت و تفسير قرآن در 10 مجلّد مىباشد . او در شهر رى از دنيا رخت بربست . در تاريخ وفات او اختلاف است ، برخى 440 ه ، و برخى 443 ه ، و جمعى 447 ه ، را نگاشتهاند ، كه ما همين اخير را پذيرفتيم . » « 2 »
157 . تفسير كنز الفوائد كراجكى [ م 449 ه . ق ]
مؤلّف آن ، شيخ بزرگوار فقيه وارسته ، ابو الفتح ، محمّد بن علىّ بن عثمان كراجكى ، ( متوفّى 449
هامش
( 1 ) فهرست شيخ منتجب الدّين رازى ، ص 23 ، رقم معرفى 8 ، چاپ كتابخانهء آية اللّه مرعشى - امل الآمل ص 463 - منتهى المقال ، ص 58 - جامع الرواة ، ج 1 ، ص 99 - الروضات ، ص 31 - تنقيح المقال ، ج 1 ، ص 40 - الذريعة ، ج 4 ، ص 260 - 262 .
( 2 ) الاعلام ج 1 ، ص 319 .