3 . شيخ ابو يعلى ، سلّار بن عبد العزيز ديلمى .
4 . شيخ ابو عبد اللّه ، حسين بن عبيد اللّه بن على واسطى . . . روايت مىكند .
* سياحت او
از كنز الفوائد او استفاده مىشود ، او سيّاح و رحّاله در بلاد نيز بوده است ، و دائم در جستجوى فقه و حديث و ادب در سفر بوده است . ولى بيشترين توطّن او ، در ديار مصر و در قاهره بوده است . « رمله » يكى از مناطق مصر مىباشد ، و از كنز استفاده مىشود كه در سال 420 ه . ق ، در آن ديار بسرمىبرده است . در مورد تاريخ وفات او ، يافعى در مرآة الجنان گفته است كه در سال 449 ه . ق ، رئيس شيعه ، ابو الفتح كراجكى فوت نموده است . » « 1 »
* گفتار صاحب ريحانة
مرحوم مدرّس ، پس از تعريف و توصيف فراوان در حقّ او ، مىنويسد :
« شهيد اوّل ، با همهء جلالت و بزرگوارى كه دارد ، او را با لقب علّامه معرّفى مىنمايد ، در صورتى كه علّامهء حلّى را ، با عبارت فاضل تعبير مىآورد » .
آنگاه ، تعداد 30 جلد از آثار او را نام مىبرد و در مورد تفسير مورد بحث ما ، مىافزايد : « از نفيسترين كتابهاست . همراه چندين اثر مختصر او در تبريز چاپ و حاوى نفايس علوم متنوّعه ، و مرجع استفادهء افاضل مىباشد . » « 2 »
158 . تفسير التّبيان ، شيخ طوسى [ ت : م 460 ق ]
مؤلّف بزرگوار آن ، ابو جعفر ، محمّد بن حسن بن على طوسى ، معروف به شيخ الطّائفة ، يكى از بزرگان و پيشگامان علم فقه ، تفسير ، كلام ، حديث ، رجال و تراجم ، و يكى از پيشوايان و اركان طايفهء اماميّه مىباشد ، كه در قرن پنجم هجرى ، حيات خود را طى كرده است ، و به مقام شامخ رياست و شيخوخيّت طايفه نايل آمده است . كتابهاى او در تمام زمينههاى معارف اسلامى ، اعمّ از فقه و رجال و حديث و تفسير ، از مراجع و منابع اوّليّه ، و از كتابهاى مادر و سرآمد به شمار مىآيد . تمام زندگى او در تلمّذ و تلميذى و در تدرّس و تدريس خلاصه مىگردد . او در 23 سالگى ، از خراسان به عراق رفت و از محضر شيخ مفيد ( متوفّى 413 ه . ق ) و سيّد مرتضى علم الهدى ( متوفّى 426 ه . ق ) و ديگر ارباب فضل و دانش آنروز ، بهرهها جست ، و بالاخره خود ، پيشوا و مؤسّس يكى از بزرگترين و سابقهدارترين حوزههاى علمى جامعهء اسلامى ، « نجف اشرف » گرديد .
* تفسير تبيان
تفسير تبيان ، اثر جاودان آن بزرگمرد و نخستين تفسير جامع شيعى است ، كه شامل تمام مباحث و علوم قرآنى است . اين تفسير يكى از اصيلترين و جامعترين تفاسير به شمار مىآيد ، كه نسبت به ديگر تفاسير موجود جنبهء الهامبخشى دارد .
نسلهاى متأخّر ، از خوان نعمت گسترده و علم سرشار و اطّلاعات وافر و پربار آن ، بهرهها برده و خوشهها چيدهاند .
* گفتار حاج آقا بزرگ تهرانى ، احياگر اين تفسير
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى ، كه خود نقشى در احيا
هامش
( 1 ) روضات الجنّات ج 6 ، ص 209 - 215 .
( 2 ) ريحانة الأدب ج 5 ، ص 39 .
علاوه بر منابع فوق ، بيوگرافى او ، در : امل الآمل ، ج 2 ، ص 287 - تحفة الأحباب ، ص 339 - تنقيح المقال ، ج 3 ، ص 159 - جامع الرّواة ، ج 2 ، ص 156 - الذّريعة ، ج 4 ، ص 2 - شذرات الذّهب ، ج 3 ، ص 283 - فوائد الرّجاليّة ، ج 3 ، ص 302 - الكنى و الألقاب ، ج 3 ، ص 108 - لسان الميزان ، ج 5 ، ص 300 - معالم العلماء ، ص 105 ، آمده است .