تاريخ تصوّف ، و عقايد و آراء آنان ، به دست آمده است بيش از 100 اثر تأليفى از او بجا مانده است ، يكى از آنها ، مربوط به تاريخ تفسير قرآن ، به خصوص تفاسير عرفانى است . او خود صاحب كتابى است ، بنام « حقايق التّفسير » اين كتاب بزرگ ، كه در واقع يكى از كهنترين و مهمترين كتاب تفسيرى از ديدگاه عرفانى است ، مجموعهاى از تفاسيرى است كه پيش از او ، براساس مشرب تصوّف و عرفان ، نگارش يافته است . تفسير منسوب به امام صادق ( ع ) ، كه محور تمام تفاسير عرفانى قرار گرفته است ، و در آن مجموعه درج شده است ، سپس تفسير ابن عطاء ، يكى ديگر از مفصّلترين تفاسير عرفانى است ، كه در اين مجموعه ، معرّفى شده است . حقايق التّفسير ، مجموعهء بزرگى است ، كه از تفاسير چند مفسّر معروف ، گردآورى شده است . از آن ميان ، مطالب مربوط به امام جعفر صادق ( ع ) ، ابن عطاء و حلّاج مىباشد ، كه در اين مجموعه ، معرّفى شده است .
اين اثر ، با همّت و تلاش آقاى دكتر نصر اللّه پورجوادى ، در سلسله انتشارات مركز نشر دانشگاهى ، در سال 1369 ه . ش ، چاپ و منتشر گرديده است . آقاى پورجوادى در پيشگفتار آن مىنويسد : « نخستين بار ، لوئى ماسينيون ، در اثر خود ، به نام تحقيق در اصطلاحات عرفان اسلامى ، تفسير منسوب به امام جعفر صادق ( ع ) را مطرح ساخت . در همان زمان ، اى . اف . روسكا ، مقالهاى به امام صادق ( ع ) ، اختصاص داده بود ، و در آن مقاله ، مسئلهء مرموز روابط جابر بن حيّان و امام را ، كه به قول مورّخان اسلامى ، به علم كيميا پرداخت ، و به گواهى خود ابن نديم ، در علوم غريبه ، استاد جابر بود ، بررسى كرد . او در نخستين بخش اين مقاله ، آثار گوناگون منسوب به امام صادق ( ع ) را از نظر مىگذراند ، ليكن ظاهرا وى از كار تفسيرى امام ( ع ) بىخبر بوده است ، يا آن را خارج از حوزهء پژوهشهاى خود قلمداد مىكرد . ولى ماسينيون ، در تحقيق خود ، براساس مسئلهء ادبى ، انتساب تفسير عرفانى از قرآن ، بهوسيلهء محافل صوفيان سنّى ، به امام را مطرح مىسازد . اين تفسير ، مجموعهء روايات عرفانى است ، كه از آغاز سورهء بقره ، تا پايان قرآن مجيد ، منسوب به امام صادق ( ع ) ، مىباشد كه از سوى انتشارات نامبرده ، چاپ و انتشار يافته است . » « 1 »
* معرّفى اجمالى ابو عبد الرّحمن
در تاريخ نيشابور ، مىنويسد : « ابو عبد الرّحمن سلمى ، شيخ و مرشد طريقه ، در روزگار خود بوده است او موفّق به جمعآورى علوم حقيقت و شناخت طريقهء تصوّف بود . او صاحب تأليفات مشهوره در علوم و معارف تصوّف مىباشد . او تصوّف خود را از پدر و از جدّ خود به ارث برده بود ، و تأليفات متعدّدى دارد ، كه تعداد آنان از 100 عنوان تجاوز مىكند . او بيش از چهل سال تمام ، حديث ، املاء يا قرائت نمود . او حديث را در نيشابور ، و مرو و عراق و حجاز نوشته است ، و حافظان قرآن بزرگوارى بر او گرد آمدهاند و او رمضان سال 330 ه ، متولّد ، و در رجب يا شعبان 412 ، ه فوت نموده است . » « 2 »
* بخشى از آن تفسير
در آغاز آن آمده است : « حكى عن جعفر بن محمّد الصّادق ( ع ) انّه قال : كتاب اللّه على اربعة اشياء :
العبارة و الإشارة و اللّطائف و الحقائق . فالعبارة
هامش
( 1 ) تفسير منسوب به امام جعفر صادق ( ع ) ، از انتشارات مركز نشر دانشگاهى .
( 2 ) تاريخ نيشابور ، ص 9 ، چاپ جامعهء مدرّسين قم ، چاپ 1403 ق .