شيعه ، نام تفسير او را نيز آورده است و مىگويد : و آن در چند جزء است . » « 1 »
صاحب الذريعة : تفسير او را تحت عنوان « تفسير ابن جنّى تحت شماره 1180 » آورده است و گويد :
مقصود ابن نديم همان شش جزء است و ظاهرا در نام مؤلّف نيز تحريف رخ داده است . چون مشهور با اين نام ، همان ابن جنّى نحوى موصلى مشهور مىباشد كه در سال 392 فوت كرده است و او ابو الفتح عثمان بن جنّى است كه در بغداد مىزيست و از معاصران ابن نديم و از معروفين پيش او بود و احتمال نمىرود ، كه نام او بر ابن نديم پوشيده مانده باشد و من تاكنون به نام محمّد بن علىّ بن جنّى جز در اين مقام اطّلاع و آگاهى نيافتهام ، بلى عثمان بن جنّى سه فرزند داشت كه اسامى آنان على ، عال و علاء . و هر سه از ادباء و فضلاء و خوشنويسان بودهاند و فرزند سوّمش علاء برخى از اشعار پدر را روايت مىكند و با خط خود برخى از تأليفات پدر را نيز نوشته است . آنچنانكه ياقوت آورده است « 2 » و گمان نمىرود ، كه تفسيرى از او بوده باشد بالخصوص پس از آنكه عثمان بن جنّى فهرست نام تفسير قرآن را درج نكرده است با اينكه او نام تفسير ديوان متنبّى را در 1000 برگ ثبت كرده است و تفسير ديگر آن را در 150 ورقه و تفسير و قصائد چهارگانه سيّد رضى را در 4 مجلّد هركدام از قصايد را در يك مجلّد كامل نام برده است و به ترتيبى كه در معجم الادباء ج 12 ، ص 109 آمده است خداوند عالم و آگاهتر است . « 3 »
نگارنده با احتمال ضعيف محمّد بن علىّ بن جاك قمى يا محمّد بن عليّ بن شعبه را كه هر دو اهل تفسير و قرآن بودهاند و در رجال نجاشى شرح حال هر دو آمده است بهجاى اين جنّى معرّفى و مطرح مىسازد و يقينا در تحقيقات بعدى با لطف الهى روشن خواهد شد يا اينكه بگوئيم اين تفسير در عصر ابن نديم بوده است ولى بعدها از بين رفته است و كم له من نظير .
137 . تفسير حسين بن قاسم صنعانى [ ت : 390 ه ]
وى در سال 376 ه . ق در صنعاء به دنيا آمد ، در كودكى به جهت حافظه قوى كه داشت بر علوم متعدّدى تسلّط يافت . هنوز سن 17 سالگى را به اتمام نرسانده بود كه پدرش قاسم بن على عيان در سال 393 ه . ق وفات يافت و او بهجاى پدر به امامت شيعه زيديّه نايل گشت و لقب مهدى لدين اللّه را به خود نهاد .
وى از جمله علماء اهل البيت ( عليهم السلام ) و از مفسّرين به نام اين بيت شريف مىباشد كه علّامه سيّد مجد الدّين مؤيّدى دربارهاش مىگويد :
« و كان من كبار علماء الأل ، و له آثار جمّة ، و انتفع بعلومه الأئمة ، بلغ في العلوم مبلغا تحتار منه الأفكار ، و تبتهر فيه الأبصار على صغر سنّة » : « او از بزرگ عالمان اهل بيت ( ع ) مىباشد او آثار فراوانى دارد پيشوايانى از علوم او بهره بردهاند و از نظر علمى به مقامى رسيد كه افكار و انديشهها را به حيرت وامىداشت و چشمها را خيره مىنمود با همه كسى سنّى كه داشت » .
حسين بن قاسم با كمى سن خود در تقوى ، شجاعت ، تفسير ، حديث ، شعر سرآمد زمان خود بود ، و عاقبت در وادى غزار به سال 404 ه . ق به شهادت نايل گشت و در مشهد بريدة به خاك سپرده شد و بر روى قبر او گنبد و بارگاهى برقرار نموده و به زيارتش موفق مىشوند و طلب رحمت براى او از خداوند منّان مىنمايند .
هامش
( 1 ) الفهرست ج 36 چاپ .
( 2 ) معجم الأدباء ج 12 ، ص 91 تا 113 .
( 3 ) الذريعة ج 4 ، ص 242 ، كد معرّفى 1180 .