خدا بر همه آنان بود . » « 1 »
صاحب معجم رجال الحديث : ضمن نقل سخن نجاشى گفتار شيخ حرّ عاملى را در تذكرة المتبحّرين ( 619 ) نقل مىكند كه او از شاگردان محمّد بن يعقوب كلينى بود و از تأليفات او تفسير قرآن كريم است ، كه بخشى از آن را در كتاب « الغيبة » نيز ديدم و آن جامع و زيبا است . » « 2 » صاحب معجم المؤلّفين ، وفات او را 360 ه مطابق 971 ميلادى معرّفى نموده است و او را از شاگردان كلينى مىنامد كه در سال 360 ه از دنيا رفته است و از آثار او تفسير قرآن كريم ، جامع اخبار - ردّ بر اسماعيليان ، نثر اللئالى و كتاب الغيبه را نام مىبرد . » « 3 »
130 . تفسير ابن حسن فارسى [ ت : 377 ه ]
مؤلّف آن ، ابو محمّد عبد اللّه بن الحسين بن محمّد بن يعقوب فارسى از بزرگان و معاريف قرن چهارم هجرى مىباشد .
نجاشى در حقّ او گويد : « او بزرگى از بزرگان و يكى از وجوه اصحاب ما و از محدّثين و فقهاى آنان مىباشد . من او را ديدهام امّا چيزى از او نشنيدهام . او را است كتاب « انس الوحيد » « 4 » .
و در كشف الظنون نيز او را از مصنّفين در مورد تفسير آورده است . سيوطى نام او را در باب 80 از كتاب الإتقان فى علوم القرآن ذكر كرده است شيخ طوسى در كتاب التبيان از ابو على نحوى فارسى روايت مىكند و مشخص نيست كه مقصود هم او است يا حسن بن علىّ بن احمد فسوى فارسى ( متوفى 377 ه ) و دارنده كتاب « ابيات الأعراب » « ايضاح » « تكمله » و . . . « 5 » .
131 . تفسير الخاتم شيخ صدوق [ ت : 381 ه ]
ابو جعفر محمّد بن علىّ بن حسين بن موسى بن بابويه قمى ( م 381 ه ) يكى از بزرگان و پيشروان علم حديث و تفسير در قرن چهارم مىباشد .
نجاشى گويد : او شيخ ما ، فقيه ما و آبروى طائفه در خراسان مىباشد او در سال 355 وارد بغداد شد و از شيوخ طائفه استماع حديث نمود و درحالىكه بسيار جوان بود او تأليفات ارزشمندى دارد : كه از آنها است : التّوحيد ، النبوّة ، اثبات الوصيّة لعلّى بن ابى طالب ( ع ) - كتاب مختصر تفسير القرآن - و كتاب تفسير القرآن ، . . . سپس مجموع تأليفات او را ذكر مىكند ( كه طبق شمارش ما به 198 جلد مىرسد ) در پايان مىافزايد .
تمام كتابهاى خودش را به من خبر داد و برخى از آنها را بر پدرم علىّ بن احمد بن عبّاس نجاشى ( رحمة اللّه عليه ) خواندم او به من گفت كه صدوق تمام كتابهاى خود را در بغداد به هنگام استماع حديث اجازه داده است او پس از خدمات فراوان در شهر رى به سال سيصد و هشتاد يك وفات نمود . » « 6 »
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى : در مورد تفسير او مىفرمايد : « او را تفسير بزرگى است و سخن نجاشى را نقل كرده است و تفسير مختصر او را نيز بازگو نموده است و ايضا « النّاسخ و المنسوخ » را آورده است پس به اين ترتيب او از پركاران در مورد تفسير و علوم قرآنى مىباشد . » « 7 »
عمر رضا كحّاله صاحب معجم المؤلّفين گويد :
( محمّد بن بابويه 381 ه - 991 م ) ابو جعفر محمّد
هامش
( 1 ) رجال نجاشى ، ص 383 - 3847 ، رقم معرّفى 1043 .
( 2 ) معجم رجال الحديث ج 14 ، ص 221 ، كد معرّفى 938 .
( 3 ) معجم المؤلّفين ج 8 ، ص 195 فوائد الرضوية 377 هديّة العارفين 462 .
( 4 ) رجال نجاشى ص 230 كد معرّفى 610 .
( 5 ) الاتقان فى علوم القرآن سيوطى باب 80 .
( 6 ) رجال نجاشى ص 389 ، كد معرّفى 1049 .
( 7 ) الذريعة الى تصانيف الشيعة ج 4 ، ص 279 ، كد معرّفى 1284 .