بر 100 جلد مىشمارد . » « 1 »
او در سال 350 ه . ق درگذشته است .
128 . تفسير شيبانى [ ت : حدود 355 ه ]
مؤلّف آن : محمّد بن الحسن الشّيبانى استاد شيخ مفيد و يكى از مفسّران عالىقدر قرن چهارم هجرى مىباشد .
مرحوم سيد حسن صدر صاحب تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام مىفرمايد : « محمّد بن حسن شيبانى صاحب تفسير نهج البيان عن كشف معانى القرآن ، از بزرگان علماء گذشته ما و استاد شيخ مفيد ( ره ) مىباشد او در مقدّمه تفسير خود تمام اقسام علوم قرآن را اعم از ناسخ و منسوخ ، محكم و متشابه و امثال آنها را تا 60 نوع نام مىبرد او ظاهرا همعصر شيخ مفيد بود و كتابى به نام المستنصر خليفه فاطمى ، تصنيف كرده است كه سيد مرتضى علم الهدى در رساله المحكم و المتشابه از آن نقل مىكند و سيد رضى ( 406 ) نيز از او نقل مىنمايد « 2 » .
قابل عنايت است كتابى نيز بنام « نهج البيان عن سبيل الايمان » مرحوم شيخ مفيد ( ت 413 ه ) دارد كه مشتبه به آن تفسير نشود « 3 » .
129 . تفسير نعمانى [ ت : 360 ه ]
مؤلّف آن ابو عبد اللّه محمّد بن ابراهيم بن جعفر ، كاتب نعمانى از شاگردان ثقةالاسلام كلينى و شريك صفوانى و مؤلّف كتاب « الغيبة » است كه اخيرا به زيور طبع آراسته شده است و به نام « غيبت نعمانى » موسوم مىباشد و صاحب الذريعة قول شيخ حرّ عاملى را نقل مىنمايد كه : « من بخشى از تفسير او را ديدم » شايد مقصود او آن بخش از روايات مبسوط و مفصّلى است ، كه نعمانى از امام صادق ( ع ) روايت كرده است و در مقدّمهء تفسير خود قرار داده است و آن همان رسالهاى است كه به نام « المحكم و المتشابه » ناميده شده است و به سيّد مرتضى علم الهدى ( ره ) نسبت داده مىشود و اخيرا در ايران به چاپ رسيده است .
علّامه مجلسى مجموع آن را در مجلّدات « القرآن » ( ج - 93 ) بحار الانوار آورده است » « 4 » صاحب تأسيس الشيعة نيز از او ياد مىكند و در مورد تفسير او گويند : آن همان تفسيرى است ، كه در آن انواع قرآن را به 60 نوع تقسيم نموده است و بر هركدام مثال مخصوص خود را زده است و همه را نيز از على ( ع ) روايت مىنمايد او مىافزايد نسخه خوبى از آن تفسير ، پيش ما موجود است . » « 5 »
نجاشى صاحب رجال گويد : « ابو عبد اللّه - كاتب نعمانى معروف به ابن زينب بزرگى از اصحاب ما است كه عظيم الشأن ، شريف المنزله ، صحيح العقيده ، كثير الحديث مىباشد او به بغداد آمد سپس به شام رفت و در همانجا از دنيا رخت بربست . او كتابهائى دارد ، كه از آنها است : كتاب الغيبة ، الفرائض ، الردّ على الاسماعيلية ، من خود ابو حسين محمّد بن على شجاعى كاتب را ديدم كه كتاب الغيبة نعمانى در مشهد عتيق بر او قرائت مىشد . . . پسرش ابو عبد اللّه حسين بن محمّد شجاعى اين كتاب و ديگر كتابهايش را به من توصيه نمود و نسخه قرائت شده نيز پيش من مىباشد و وزير ابو القاسم حسين بن علىّ بن محمّد بن يوسف مغرى نوهء دخترى او بود ، كه نامش فاطمه دختر ابو عبد اللّه محمّد بن ابراهيم نعمانى است ، كه رحمت
هامش
( 1 ) الذريعة ج 4 ، ص 243 رقم 1182 ج 10 ، ص 85 ، ج 12 ، ص 184 .
( 2 ) تأسيس الشيعة ص 335 - 336 .
( 3 ) كشف الحجب و الأستار ، ص 595 ، كد 3359 .
( 4 ) الذريعة ج 4 ، ص 318 ، كد معرّفى 1342 .
( 5 ) تأسيس الشيعة ص 333 .