او تأليفاتى دارد ، اين احتمال كه شايد آنها را در ايّام استقامت گردآورى نموده باشد فراوان است كه ما برخى از آنها را بازگو مىنمائيم :
كتاب « نظم القرآن » كتاب التكليف رسالة الى ابن همّام - ماهيّة العصمة - الزاهرة بالحجج العقلية - المباهلة - الاوصياء - المعارف - الايضاح - فضائل العمرتين - الانوار - التسليم - البرهان - التوحيد - البداء و المشيّة - الإمامة ، الكبير و الصغير . » « 1 »
نجاشى با سه واسطه از او نقل حديث كرده است .
صاحب معجم المؤلفين : شرح حال او را ثبت كرده است گويد : محمد الشلمغانى ( . . 322 ه - 934 م ) ابو جعفر ، محمّد بن على شلمغانى كه به ابن عزاقر شهرت دارد متكلّم مىباشد در آغاز امر امامى بود .
سپس ادّعا نمود كه لاهوت در او حلول مىنمايد و شريعتى را آغاز نمود كه اعتقاد مىورزيد خداوند بر هر انسان به اندازه خود ، حلول مىنمايد ! و جمعى از اعيان دولت مقتدر عبّاسى از او پيروى نمودند نو پيروان او را « عزاقرىّ » گويند علماء بغداد به مباح بودن خون او فتوى دادند خليفه الرّاضى باللّه او را گرفت و به قتل رساند و آن در تاريخ 19 ذىحجه 322 ه بود از تأليفات او فضائل العمرتين - شرح كتاب الرحمة فضل النطق على الصمت - التكليف - العصمة . . . مىباشد « 2 » .
115 . تفسير ابن بحر اصفهانى [ ت : 255 - 344 ه ]
مؤلّف آن ابو مسلم محمّد بن بحر اصفهانى يكى از مفسّران نامدار قرن چهارم هجرى است .
او عالم و آشنا با تفسير و علوم فنون ديگر اسلامى بود و از نظم ادب و نيز بهره وافى داشت .
ابن نديم در الفهرست از آن نام مىبرد و ضمن بازشمارى تفاسير گويد : « كتاب ابى مسلم محمّد بن بحر الاصفهانى . » « 3 » او در تفسير آيه
« آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزاً »
( آل عمران آيه 41 ) مىگويد : وقتى زكريا از خدا خواست كه آيتى بر او قرار دهد كه دلالت بر حصول علقه گردد و اينكه نطفه در رحم همسرش بسته شده است خداوند فرمود آيت و نشانهء او آنست كه هرگز سه شبانه روز با مردم صحبت و تكلّم ننمائى و مشغول ذكر ، حمد و تسبيح باشى و شكرگزار خدا كه چنين موهبت را به تو عطا كرده است اگر نيازى داشتى با رمز و اشاره بيان نمايى وقتى به اين فرمانبرى مأمور شدهاى پس بدانكه حاجت تو روا شده است . امام رازى با اينكه اشعرى است در حق او گويد : اين گفتار پيش من مقبول است و ابو مسلم زيبا كلام و دقيق و شناگر در لطافت و دقايق مىباشد . « 4 »
صاحب معجم المؤلّفين گويد :
« محمّد بن بحر اصفهانى معتزلى متكلّم ، مفسّر ، محدّث ، نحوى ، شاعر مىباشد ، از آثار او « جامع التأويل لمحكم التّنزيل » مىباشد كه براساس و روش معتزلى در 14 مجلّد نگاشته است و كتاب الناسخ و المنسوخ و كتاب ديگرى در نحو مىباشد . . . . » « 5 »
زركلى صاحب الأعلام گويد : محمّد بن بحر اصفهانى يكى از بزرگترين نويسندگان معتزلى است ، او ديوان شعرى دارد از سوى المقتدر عبّاسى به حكومت اصفهان و بلاد فارس ، منصوب گرديد و
هامش
( 1 ) رجال نجاشى ص 379 ، كد معرّف 1029 .
( 2 ) معجم المؤلفين 11 - 16 الفهرست 146 - 147 الفهرست ص 1 و 360 الوافى صفوى ج 4 ، ص 107 - 108 ايضاح المكنون ج 2 ، ص 197 - 198 تنقيح المقال 156 - 157 الاعلام زركلى ج 7 ، ص 157 .
( 3 ) الفهرست ص 37 .
( 4 ) التفسير و المفسرون ، استاد مؤمن ج 1 ، ص 441 - 442 .
( 5 ) معجم المؤلفين ج 9 ، ص 97 معجم الادباء ج 18 ، ص 35 لسان الميزان 5 ص 89 - 90 كشف الظنون 538 بغية الدعاة 23 .