كه اين تفسير ناتمام مانده است . « 1 »
صاحب معجم رجال الحديث : شرح حال او را آورده است و از تذكرة المتبحّرين شيخ حرّ عاملى نقل مىكند كه او عالم ، فاضل ، اديب ، لغوى ، شاعر ، نحوى مىباشد . او تأليفاتى دارد ، كه يكى از آنها كتاب بزرگ « الجمهرة » در لغت مىباشد ، ابن شهرآشوب او را از شعراء اهل بيت عليهم السّلام شمرده است .
أهوى النبى محمّدا و وصيه * و ابنيه و ابنته البتول الطّاهره
اهل العباء فانّنى بولائهم * ارجو السلامة و النجا فى الآخرة
ارجو بذلك رضى المهيمن وحده * يوم الوقوف ، على ظهور السّاحره
او و ابو هاشم جبائى در سال 321 در يك روز فوت نمودند مردم گفتند : علم لغت و علم كلام هر دو با مرگ اساتيد آن رخت بستند مرحوم سيد مرتضى در « الدّرر و الغرر » فراوان از او نقل مىكند قاضى نور اللّه شوشترى در مجالس از او نام برده و توصيف نموده است .
ابن خلكان او را ذكر كرده است و نسب او را به قحطان مىرساند و گفتار مسعودى را در حق او نام مىبرد و از كتابهاى او « السرج و اللجام » « المقتبس و زوّار العرب » « اللّغاب » السّلاح » « غريب القرآن » « الوشاح » را نام مىبرد . » « 2 »
ياقوت حموى او را تحت عنوان محمّد بن حسن بن دريد بن عتاهيّه نام مىبرد و وفات او را روز چهارشنبه 18 ماه رمضان 321 ه مىشمارد و مدفن او را مقبره خيزران در عباسيّه از سوى شرق پشت بازار سلاح از شارع اعظم معرّفى مىكند و گويد :
جمهره را در فارس به سال 297 املاء نموده است او بخشى از اشعار و آثار او را آورده است . » « 3 »
113 . تفسير ابو الحسن عدوى [ ت : 322 ه ]
ابو الحسن علىّ بن محمّد شمشاطى عدوى ، يكى از بزرگان جزيره و فاضلترين فرد زمان و اديبترين فرد عصر خويش بوده است .
او تأليفات متعدّدى دارد ، كه مرحوم نجاشى از كتاب الأنوار و الثّمار او نام مىبرد كه داراى 2500 صفحه بوده است و ديگر كتاب النّزه و الابتهاج است و سلامة بن ذكا گفته است آنهم 2500 صفحه مىباشد ، كه در مورد آداب و اخبار روزگاران بحث و گفتگو مىنمود . از ديگر تأليفات او : الأديرة و الاعمار فى البلدان و الاخبار ، سلامة گفته است بزرگترين كتابى است ، كه از سى و چند دير نام برده است .
كتاب شرح الحماسة الاولى ، كه ابو تمّام جهت عبد اللّه بن ظاهر انجام داده بود و آن محتوى 7070 بيت و شرح اخبار آن است كه ابو رياش در يك هزار ورقه مستدركات آن را فراهم آورده است كتاب « ما تشابهت و تخالفت معانيه » و كتاب غريب القرآن و كتاب فقه اهل البيت ( ع ) - كتاب مختصرى در تاريخ طبرى با حذف اسناد آن كه 3000 صفحه است از سال 303 تا ايّام زندگى خود را آورده است و كتاب الموصل تأليف ابو زكريّا زيد بن محمّد تا سال 321 انجام داده است و از آغاز سال 322 تا ايام حيات در آن كار كرده است « 4 » .
114 . تفسير ابو جعفر شلمغانى [ ت : 322 ه ]
ابو جعفر محمّد بن على شلمغانى معروف به « ابن عزاقر » از پيشگامان اصحاب ما بود . پس حسد او را واداشت . كه مذهب را ترك گويد و به مذاهب رديّه وارد گردد تا اينكه توقيعاتى بيرون آيد پس حاكم او را دستگير و مصلوب مقتول سازد .
هامش
( 1 ) كشف الأستار ص 394 ، شناخت قرآن استاد معرفت .
( 2 ) معجم رجال الحديث ج 16 كد معرّفى 10474 .
( 3 ) معجم الادباء ياقوت حموى ج 18 ، ص 127 - 144 .
( 4 ) رجال نجاشى ص 379 كد معرّف 1029 .