كتابهائى را تصنيف نمود كه يكى از آنها همين تفسير مىباشد . »
او اسامى يكصد و شصت جلد از كتابهاى او را آورده است و مىفرمايد : ابن شاذان قزوينى از حيدر بن محمّد سمرقندى از محمّد بن مسعود عيّاشى نقل نموده است . » « 1 »
* گفتار صاحب معجم رجال الحديث
صاحب معجم ، اسم تأليفات و تصنيفات 200 گانه او را آورده است و نخستين كتاب او را تفسير قرآن مجيد ذكر مىكند و مىگويد راه شيخ و پيوند حديثى او را عيّاشى به علّت وجود راويان غير مقبول ضعيف مىباشد . » « 2 »
* گفتار ابن نديم
ابن نديم در فن پنجم از مقالهء ششم پيرامون فقهاء و علم فقه است شرح حال و كتابهاى عيّاشى را به تفصيل آورده است و گويد :
« ابو النضر محمّد بن مسعود عيّاشى اهل سمرقند است و برخى او را از بنى تميم دانستهاند و در هر صورت از فقهاى شيعه اماميه مىباشد او يكتاى دهر و عصر خويش در خصوص علم بود و كتابهاى او در ناحيه خراسان شهرت بسزائى دارد جنيد بن محمّد بن نعيم تصنيفات او را آورده است به اين ترتيب : « كتاب التفسير ، الصّلاة ، الطّهارة ، مختصر الصّلاة ، مختصر الحيض ، الجنائز ، مختصر الجنائز ، المناسك ، مختصر المناسك ، العالم و المتعلّم ، الدّعوات الزكاة ، قسم الزّكوات ، زكات الفطر ، الأشربة ، حدّ الشارب ، الاضاحى ، العقيقة ، النّكاح ، الصّداق ، الطّلاق التقية ، الاجربة المسكتة ، سجود القرآن ، القول بين القولين ، معرفة الناقلين ، الطّب ، الرّؤيا ، النجوم ، الفال و القيافة و الزّجر ، القرعة و تعداد 150 جلد ديگر كه مجموعا 180 جلد را نام برده است صاحب الفهرست در پايان شمارش اسامى كتابهايش مىگويد گفتهاند تأليفات او 208 جلد بوده است و 27 جلد آن گم شده است . » « 3 »
* تاريخ وفات او
با اينكه تاكنون وفات عيّاشى مشخص نشده است ولى معيّن نيست چگونه زركلى صاحب الاعلام وفات او را حدود ( 320 ه مطابق 932 م ) اعلام مىدارد و مىنويسد : محمّد بن مسعود عيّاشى سلّمى ابو نضر فقيهى از بزرگان اماميّه از اهل سمرقند مىباشد .
كتابهاى او در نواحى خراسان شهرت وسيع دارد و تأليفات او بالغ بر 200 جلد مىگردد ، كه يكى از آنها تفسير عيّاشى مىباشد كه نيمه اوّل به چاپ رسيده است ! « 4 » ما هم اين تاريخ را با قيد « حدود » درج نموديم .
112 . تفسير ابن دريد ازدى [ 321 ه ]
مؤلّف آن ابو بكر محمّد بن الحسن الأزدى معروف به « ابن دريد لغوى » بصرى از مفسّران قرن چهارم هجرى است ، كه در نحو و لغت يد طولانى داشته است . تأليف او در كتاب كشف الأستار و الحجب تحت شماره 2175 معرّفى شده است ولى افسوس
هامش
( 1 ) الاعلام زركلى ج 7 ، ص 95 ، او از منابع الفهرست ابن نديم ، ص 194 ، رجال نجاشى سفينة البحار ج 2 ، ص 301 - منهج المقال 319 الذريعة ج 4 ، ص 295 آورده است الفهرست ج 1 ، ص 194 .
( 2 ) الاعلام زركلى ج 7 ، ص 95 او از منابع الفهرست ابن نديم ص 194 رجال نجاشى ، سفينة البحار ج 2 ، ص 301 ؛ منهج المقال 319 الذريعة ج 4 ، ص 295 آورده است الفهرست ج 1 ، ص 194 .
( 3 ) الاعلام ج 7 ، ص 95 .
( 4 ) الاعلام ، ج 7 ، ص 95 .