علم نحو مىشمارد و تفسير او را با بزرگ بودن توصيف مىنمايد و تاريخ درگذشت او را 316 مىداند و مىفرمايد او از طبقه هشتم از قاريان مىباشد ، كه در علم قرائت تأليف دارند « 1 » .
عمر رضا كحّاله در كتاب خود نام او را ذكر كرده است و گويد : « قتيبة بن شريح ( 316 ه - 928 م ) ابو جعفر نجّارى شيعى مفسّر مىباشد ، از آثار او تفسير كبير مىباشد كه مطبوع است . » « 2 »
108 . تفسير محمّد بن يحيى [ م 320 ه ]
محمّد بن يحيى بن الحسين بن القاسم الحسنى مكنّى به أبو القاسم ، و ملقّب به المرتضى لدين اللّه ؛ از جمله مفسّرين شيعه زيديّه مىباشد .
او در سال 278 ه . ق در مدينه منوّره به دنيا آمد ، و پس از وفات پدرش در سال 298 ه . ق خلافت و امامت زيديّه در يمن را به عهده گرفت ، و چند سال در يمن و توابع آن امامت كرد ، تا اينكه در سال 320 وفات يافت ، و مشهد او الآن مورد زيارت ، و احترام مردم است .
مرحوم بيهقى در حقّش مىگويد : « كان فقيها ، عالما بالاصول و الفروع ، و له تصانيف كثيرة » .
يعنى وى فقيه و عالم به اصول و فروع بود و داراى تأليفات بسيارى نيز مىباشد .
* تأليفات
محمّد بن يحيى ، كتابى به نام ( تفسير القرآن ) داشت كه علّامه سيّد مجد الدّين آن را در 9 جزء معرّفى كرده است و اضافه مىكند كه آنچه از او باقى مانده فقط تفسير سوره كهف و تفسير تعدادى از آيات است كه از او سؤال كردهاند و در كتاب ( تفاسير الائمة ) جمعآورى شده است .
تأليفات ديگر وى به قرار زير است :
1 . الأصول في التوحيد و العدل 2 . الإيضاح في الفقه 3 . النوازل 4 . مسائل المغفله 5 . جواب مسائل مهدي 6 . النبوّة 7 . الإرادة 8 . المشيئة 9 . التوبة 10 . الردّ على الروافض 11 . فضائل سيّد الوصيّين أمير المؤمنين على ( ع ) 12 . الردّ على القرامطة 13 . الشرح و البيان 14 . الرضاع 15 . مسائل الطبريّين 16 . مسائل مهدي ( ع ) 17 . مسائل البيوع 18 . النهي 19 . فضل المرتضى 20 . جواب ابن فضل القرمطي . و چندين كتاب ديگر . . . « 3 »
109 . تفسير ابى زيد عبد اللّه بن احمد بلخى [ ت : 322 ه ]
مؤلف آن ابو القاسم ، عبد اللّه بن احمد بن محمود كعبى بلخى از مفسّران قرن چهارم هجرى است ابن خلكان شرح حال او را آورده است و در معجم الادباء نيز تفسير او آمده است هنگامى كه او تفسير ابو زيد بلخى معشرى را ذكر مىكند كه در سال 322 ه فوت كرده است در آن رساله آمده است كه كتاب كعبى در تفسير ، حجمش بزرگتر از تفسير ابى زيد مىباشد . « 4 »
زركلى صاحب الاعلام مىنويسد : « الكعبى ( 273 - 319 - 886 ه - 931 م ) يكى از پيشوايان معتزله است او در رأس طائفهاى قرار داشت ، كه « كعبيّه » مىگفتند او آراء و اعتقاداتى دارد كه در آنها
هامش
( 1 ) تأسيس الشيعة للسيد حسن صدر ص 341 .
( 2 ) معجم المؤلفين ج 8 ، ص 127 او از منابع طبقات المفسّرين سيوطى 28 هدية العارفين بغدادى ج 1 ، ص 835 مطلب نقل كرده است .
( 3 ) منابع : الفلك الدّوار : 16 ، التحف شرح الزلف : 190 - 191 ، عمدة الطالب في أنساب آل أبي طالب ، 204 ، تاريخ اليمن الفكري في العصر العبّاسي 1 : 263 ، الشافي 1 : 391 - 392 ، الحدائق الورديّة 3 : 84 ، معجم المفسّرين 2 : 647 ، لباب الأنساب 1 : 331 .
( 4 ) الذريعة ، ج 4 ، ص 310 - ابن خلكان ، ج 1 ، ص 352 - معجم الدباء ، ج 3 ، ص 77 .