106 . تفسير ابو سهل اسماعيل نوبختى [ ت : 311 ه ]
مؤلّف آن ابو سهل ، اسماعيل بن علىّ بن اسحاق بن ابى سهل بن نوبخت بغدادى از بزرگان متكلّمين اصحاب ، و از مفسّران دانشمند قرن سوم و اوائل قرن چهارم هجرى مىباشد .
نجاشى ( 450 ) دربارهء او گويد : « او شيخ و بزرگ متكلّمين از اصحاب ما است جلالت و مقام شامخى در امور دنيا و دين دارد و كتاب او همانند وزراء نفوذ و شكوه خاصّ دارد تأليفات فراوانى دارد : الاستيفاء در امامت - التنبيه - در امامت - اين كتاب را من بر استادم ابو عبد اللّه قرائت نمودم - الجمل در امامت - ردّ بر محمّد بن ازهر - در امامت - ردّ بر يهود - كتابى در صفات خدا - ردّ بر ابو العتاهيه در توحيد - كتاب الخصوص و العموم - الاسماء و الأحكام - و الإنسان و الرّد على ابن الرّاوندى - الانوار فى تواريخ الأئمة - الردّ على الواقفة - الردّ على الغلاة - كتاب التوحيد - كتاب الأربعاء - كتاب النفى و الأثبات - مجالسه مع ابى على الجبائى در اهواز - كتاب استحالة رؤية القديم - كتاب الردّ على المجبرة فى المخلوق - مجالس ثابت بن ابى قره - كتاب النقض على عيسى بن ابان فى الاجتهاد - نقض مسألة ابى عيسى الورّاق فى قدم الاجسام - كتاب الاحتجاج لنبوّة النبى صلّى اللّه عليه و آله و كتاب حدوث العالم . » « 1 » گرچه در بين اين 22 رساله و كتاب عنوانى بنام تفسير ، وجود نداشت ولى با توجّه به عنوان چند كتاب اخير او مانند استحالة رؤيت خدا - ردّ مجبّره - كتاب ارجاء - كتاب توحيد - يقينا - قسمت عمده آيات قرآن ، مورد توجّه و تفسير قرار گرفته است و با توجّه به شمول و گستردگى اين عنوان يقينا او در رديف مفسران والاقدر قرار خواهد گرفت و صاحب معجم رجال الحديث پس از نقل گفتار نجاشى نظر شيخ طوسى را در مورد او مىآورد و تعدادى ديگرى از تأليفات او را ذكر مىكند و گويد او از كسانى بوده است كه انتظار سفارت او از ناحيه مقدّسه مىرفت . » « 2 »
صاحب معجم المؤلّفين گويد : « ابو سهل اسماعيل بن علىّ بن اسحاق بن ابى سهل بن نوبخت بغدادى از متكلّمين شيعه اماميه و يكى از بزرگترين نويسندگان آنان مىباشد از تأليفات فراوان او :
استيفاء در امامت ردّ بر ابو العتاهيه در توحيد نفى و اثبات - ردّ بر غلات مىباشد . » « 3 »
107 . تفسير قتيبة بن احمد نجّارى [ ت : 316 ه ]
مؤلف آن ابو حفص قتيبة بن احمد بن شريح نجّارى از فضلاى اماميّه در عصر خويش و از مفسّران قرن چهارم هجرى مىباشد ، تفسير او بنا به توصيف صاحب كشف الظّنون تفسير بزرگى است و مؤلّف آن شيعه مىباشد .
سيوطى آن را در كتاب « البغية » آورده است و به عنوان نحوى جعفى و كوفى معرّفى مىنمايد استناد او به سخن زبيدى مىباشد كه او را در طبقات نحويان بازشمرده است « 4 » .
صاحب تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام « نام او را در رديف مفسّران شيعه آورده است و او را از پيشوايان
هامش
( 1 ) رجال نجاشى ص 31 ، رقم معرّفى 68 .
( 2 ) معجم رجال الحديث ج 3 ، ص 156 ، رقم شناسائى 1384 .
( 3 ) معجم المؤلّفين ج 2 ، ص 279 ، او از منابع سير اعلام النبلاء ذهبى ، ج 10 ، ص 80 ، عيون التواريخ ج 12 ، ص 7 ، فهرست ابن نديم ج 1 ، ص 176 ؛ فهرست طوسى 12 - 13 لسان الميزان ج 1 ، ص 424 ؛ اعيان الشيعة 12 ، ص 33 ، از منتهى المقال ابو على 57 تنقيح المقال ج 1 ، ص 139 - 140 ، ايضاح المكنون بغدادى ج 2 ، ص 263 - 265 .
( 4 ) الذريعة الى تصانيف الشيعة ج 4 ، ص 301 ، رقم معرّفى 1313 .