« تفسير القرآن العظيم » مىباشد .
مؤلّف وفيات الأعيان او را از اكابر مشايخ صوفيّه مىشمارد كه تحت مراقبت دائمى خود تربيت يافته و در مكّه با ذو النّون مصرى ملاقات كرده است . » « 1 »
تأويل اين تفسير را ابو يوسف احمد بن محمد بن قيس سنجرى در سال 275 از مفسّر شنيده است .
اين كتاب تصحيحشده جمعيّت مصحّحين كتب چاپخانه دار الكتب العربية مصر مىباشد ، كه در سال 1329 ه به زيور طبع آراسته است « 2 » .
* روش تفسيرى آن
اين تفسير ، كه در يك مجلّد ضخيم قرار دارد مؤلّف آن يكبهيك به آيات نپرداخته است بلكه به آيات محدودى بهصورت پراكنده و متفرّق تعرّض نموده است پيدا است ، كه مؤلّف به قصد تأليف كتاب انجام نداده است ، بلكه پيرامون آياتى بحث و گفتگو داشته است سپس شارح يا راوى آن را گردآورى نموده است در پيشگفتار كتاب مىگويد : « هر آيه چهار معنى دارد : ظاهر ، باطن ، حدّ و مطلع ، ظاهر آن تلاوت ، باطن آن فهم و درك ، حدّ آن : حلال و حرام ، مطلع آن ، تابش اشراق قلب نسبت به مقصود آيه است ، كه از سوى خداوند حكيم آمده است علم ظاهر علم عام است . فهم نسبت به باطن آن مىباشد خداوند متعال به دوستى از امت پيامبر اسلام ( ص ) استيلاء نداشته است ، مگر اينكه ظاهر و باطن قرآن را تعليم داده است در تفسير آيه 148 از سوره اعراف جايى كه مىفرمايد :
« وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ »
مىنويسد : « هر انسانى گوسالهاش همان چيزى است كه به آن توجّه خاصّ دارد كه از خدا مورد اعراض قرار مىدهد ، خواه خانواده يا اولاد يا مال . . .
و هرگز نمىتواند از اين گوساله خلاصى و نجات پيدا نمايد مگر آنكه تمام اسباب و علل و ريشههاى آن حظوظ را از دل بركند آنچنانكه عبادتگران گوساله نمىتوانستند از عبادت گوساله خلاص پيدا كنند مگر پس از كشتن نفوس خود . . . »
ذهبى صاحب التّفسير و المفسّرون به تفصيل تحت عنوان تفاسير صوفيه در جلد سوم به آن پرداخته است طالبين به آن مراجعه كنند . « 3 »
90 . تفسير حبرى [ ت : 286 ه ]
مؤلّف آن محدّث و مفسّر نامدار شيعى زيدى ابو عبد اللّه حسين بن حكم بن مسلم كوفى يكى از مفسّران معروف قرن سوم هجرى است .
اين تفسير يكى از تفاسير روائى است و نويسنده آن شيعى مسلك و زيدى مذهب مىباشد .
اين تفسير در اين اواخر با تحقيق و بررسى كامل دو نويسندهء محقّق و متتبّع اسلامى هركدام جداگانه انتشار يافته است نخست تحقيق حجة الاسلام و المسلمين آقاى سيد محمّد رضا جلالى و بار ديگر محقّق و متتبّع پركار حجة الاسلام سيد احمد حسينى اشكورى تحقيق و بررسى و چاپ شده است . مطلب كوتاهى كه در مورد اين تفسير آورده مىشود از تحقيقات محقّق نخست مىباشد ، كه از سوى انتشارات آل البيت ( ع ) شاخهء بيروت انتشار يافته است .
اين تفسير كه پيش از چاپ با خطّ علىّ بن هلال خطّاط معروف كتابت شده است با معرّفى اجمالى مؤلّف و انگيزه تحقيق با منعقد ساختن چهار بخش ، مقدمه ، متن كتاب ، استدراك و تخريج احاديث پيش رفته است اين گونه آغاز مىشود .
هامش
( 1 ) وفيات الأعيان ج 1 ، ص 235 .
( 2 ) مفسّران شيعه ص 76 .
( 3 ) التفسير و المفسّرون ج 3 ، ص 46 - 49 .