مورد او نقل مىكند و مىگويد او را كتاب تفسير و قرائت و سنن مىباشد كه برحسب عقائد عامّه مىباشد شيخ ( ره ) اين شبهه را دفع مىكند كه گمان مىكند او همان فضل بن شاذان رازى باشد كه عامّه از او نقل مىكنند سپس با چهار واسطه از طريق شيخ مفيد كتابها و رسالههاى او را نقل و بازگو مىكند سپس دعاى امام حسن عسكرى ( ع ) را در مورد او مىآورد .
معظّمله سپس گفتار كشّى را در مورد او نقل مىكند كه عبد اللّه بن طاهر او را از نيشابور تبعيد نمود . . و قول او را كه مىگويد : ابو بكر را دوست مىدارم ولى از عمر بيزارى مىنمايم چون عبّاس را از شورى بيرون نمود ، حمل بر تقيّه نموده است چون در بين مسلمانان فردى پيدا نمىشود كه ميان آنان ، فاصله و جدائى قائل شود « در پايان پس از نقل اقوال گوناگون مىنويسد او در سند بيش از 775 روايت قرار گرفته است . » « 1 »
85 . تفسير ابن فضّال صغير [ ت : 270 ه ]
او ابو الحسن عليّ بن حسن بن فضّال كوفى يكى از بزرگان و موثّقين و اعتبار و آبروى اماميّه مىباشد .
او به هنگام فوت پدر ( 226 ه ) هيجدهساله بوده است بنابراين تولّد او در سال 206 رخ داده است .
صاحب الذريعة پس از تعريف و تمجيد از او و اينكه كوچكترين لغزش و خطائى از او گزارش نشده است گويد او را « كتاب التنزيل من القرآن و التحريف » مىباشد ابن عقده ( متوفى 333 ) و ابن زبير ( متوفى 348 ) از او روايت مىكنند . « 2 »
نجاشى در رجال خود مىگويد :
« علىّ بن حسن بن فضّال فقيه اصحاب ما در كوفه ، آبرو ، ثقه ، و عارف به حديث و مقبول القول در اماميّه بود احاديث فراوانى از او شنيده شده است خطا و لغزشى از او گزارش نشده است كمتر از فرد ضعيف نقل مىكند قبلا فطحى بود از پدرش چيزى روايت نكرده است خود گويد : « من هيجدهساله بودم كه كتابهاى پدرم را مقابله مىنمودم و چيزى از آن را نمىفهميدم او توسط برادرانش از پدر روايت كرده است او تأليفات متعدّدى دارد « كتاب الوضوء - الحيض و النّفاس - الصّلاة - الزّكاة و الخمس - الصيام - مناسك الحج - كتاب المعرفة - التّنزيل و التحريف - الزهد - الأنبياء - الدلائل - الجنائز - الوصايا - الفرائض - المتعة - الغيبة - الكوفة - الملاحم - المواعظ - البشارات - الطبّ - اثبات امامة عبد اللّه - اسماء آلات رسول اللّه ( ص ) و اسماء سلاحه - العلل - وفاة النبى - عجائب بنى اسرائيل - الرّجال - ما روى فى الحمّام - كتاب التفسير الجنّة و النّار - الدعاء - المثالب - العقيقة - ( مجموعا 34 جلد ) بسيارى از مشايخ را ديدم ، كه مىگويند : كتاب منسوب به علىّ بن حسن بنام « اصفياء امير المؤمنين ( ع ) » از او نيست و انتسابش به او صحّت ندارد بلكه به ابن عقده و ابن زبير مرتبطتر است . » « 3 »
نجاشى با دو واسطه از او روايت مىكند .
صاحب معجم رجال الحديث در مورد او به تفصيل سخن گفته است و چند نكته را تذكّر دادهاند كه در مورد او و تفسيرش مفيد تشخيص داده شد به نقل آنها مبادرت مىشود .
1 . علىّ بن حسن بن فضّال ، عصر امام هادى و امام حسن عسكرى ( ع ) را درك نموده است و ظاهر امر اينست كه او برههاى از عصر غيبت را نيز درك كرده باشد . چون علىّ بن محمّد قرشى [ متوفى
هامش
( 1 ) الذريعة ج 2 ، ص 510 - القمى 2 ص 368 - معجم رجال الحديث ج 13 ، ص 285 - 302 رقم 9355 .
( 2 ) الذريعة الى تصانيف الشيعة ج 4 ، ص 454 .
( 3 ) رجال نجاشى ص 257 - 259 رقم معرفى 276 .