مىكند كه فرض و واجب بنده در مورد پاها مسح آنها است نه شستن آنها كه جز در مورد تقيّه جائز نيست . . . » او در پايان انتساب اين تفسير را به شخص امام حسن عسكرى ( ع ) ناروا ، و دور از موقعيّت علمى و اجتماعى آن بزرگوار مىشمرد . »
84 . تفسير فضل بن شاذان [ ت : 260 ه ]
ابو محمّد ، فضل بن شاذان بن الخليل ازدى نيشابورى يكى از فقهاء و متكلمين اصحاب ما داراى عظمت و شأن و اعتبار در جمع اصحاب و ياران امام رضا ( ع ) و از دانشمندان و مفسّران قرن سوم هجرى مىباشد .
او داراى تأليفات متعدّدى است ، كه به 180 كتاب و رساله مىرسد . او مورد استرحام امام معصوم ( ع ) قرار گرفته است .
مرحوم نجاشى از گنجى نقل نموده است : كه او يكصد و هشتاد جلد كتاب تأليف نموده است ، كه از آنها كتاب النقض على الإسكافى فى تقوية الجسم كتاب التّبيان ، كتاب العروس ، كتاب العين . . ، كتاب فى الوعد و الوعيد ، كتاب التوحيد فى كتاب اللّه مىباشد . « 1 » نجاشى تعداد 49 جلد از آنها را نام مىبرد ما برخى از آنها را كه تا حدودى مناسبت كلام قرآنى را داشت ثبت نموديم . شيخ طوسى در رجال خود او را از اصحاب و وكلاى امام رضا ( ع ) نام برده است . « 2 »
* صاحب مفسّران شيعه گويد
تفسير شاذان از پدرش شاذان عباس بن فضل است كه به قول ابن نديم كتابى در تفسير و كتابى بنام « القراءات » دارد كه آن را به سليقهى مذهب عامّه نوشته است . « 3 » او كتاب ديگرى به نام الإيضاح دارد كه حقانيّت مذهب اماميّه را با استناد به قرآن و حديث شريف ثابت مىنمايد او از اصحاب امام رضا و امام هادى و امام عسكرى ( ع ) بوده است .
مرحوم مدرّس صاحب ريحانة الادب تعدادى از كتابهاى او را نقل مىكند و در پايان مىافزايد يكصد و هشتاد جلد كتاب و رساله به او نسبت دادهاند و امام حسن عسكرى ( ع ) سه بار در حقّ او طلب مغفرت و رحمت نموده است . « 4 »
* راويان از او
كشّى گفته است فضل بن شاذان از جمعى روايت مىكند ، كه از آن ميان محمد بن ابى عمير و صفوان بن يحيى و حسن بن محبوب و حسن بن علىّ بن فضّال مىباشد او در سال 260 ه بدرود حيات گفته است .
* زركلى صاحب الاعلام مىنويسد
« ابن شاذان ( 26000 ه - 874 م ) ابو محمّد الفضل بن شاذان بن الخليل ازدى نيشابورى متكلم از فرقه اماميّه او در حدود 180 جلد كتاب دارد كه از آنها است « الردّ على ابن كرّام » « الايمان » « محنة الإسلام » « الرّد على الدامغة الثنويّة » . « الرّد على الغلاة » « التّوحيد » « و الرّد على الباطنيّة و القرامطة » است . « 5 » قابل ذكر است كه نجاشى ( ت 450 ) با چهار واسطه كتابهاى او را روايت مىكند .
آية اللّه خويى صاحب معجم رجال الحديث : پس از نقل قول نجاشى : گفتار شيخ طوسى را در مورد او مىآورد و تعدادى از كتابهاى او را كه برخى از آنها را نجاشى نام نبرده است مىآورد و گفتار ابن نديم را در
هامش
( 1 ) رجال نجاشى ص 307 رقم معرفى 840 .
( 2 ) رجال شيخ طوسى ص 385 .
( 3 ) فهرست ابن نديم ص 323 .
( 4 ) مفسّران شيعه تأليف آقاى شفيعى .
( 5 ) الأعلام زركلى ج 5 ، ص 149 ، او از منابع رجال طوسى 124 ، بهبهانى 260 نجاشى 2116 .