امام رضا ( ع ) و بار ديگر در جمع اصحاب امام جواد ( ع ) شمرده است و شيخ در شرح حال محمّد بن ابى عمير آورده است احمد بن محمّد از محمّد بن ابى عمير كتاب 100 تن از اصحاب امام صادق ( ع ) را روايت كرده است او در كامل الزيارة تفسير « و العاقبة للمتّقين » را از او روايت كرده است ، او در اسناد بيش از 2290 حديث قرار گرفته است . » « 1 »
با توجّه به قرائن رجالى و حديثى ، حدس زده مىشود وفات او در سالهاى 220 تا 230 بوده باشد چون او از امام هادى ( ع ) هم روايت كرده است .
74 . تفسير حسن بن اهوازى [ ت : حدود 240 ه ]
ابو محمّد حسن بن سعيد بن حمّاد بن مهران ، مولى عليّ بن الحسين ( ع ) ( حسن بن دندان ) برادر حسين بن سعيد اهوازى و همكار او در تاليف و تصنيف مؤلّف بيش از 30 جلد كتاب و يكى از مفسّران قرن سوّم هجرى به شمار مىآيد ، او با مشاركت برادرش حسين 50 جلد كتاب و رساله پديد آورد كه از آنها است : الصّلاة - الزّكاة - النّكاح - التدبير - الحج - المثالب - الزهد - حقوق المؤمنين و كتاب تفسير القرآن و الملاحم و الوصايا . او نيز همانند برادرش حسين ، اهلقلم و تأليف بوده است ولى به علّت اشتهار نام برادر بزرگتر تحت الشّعاع شهرت او قرار گرفته است او از اصحاب و ياران امامين همامين رضا و جواد ( عليهما السلام ) بوده است و از روايتكنندگان كامل الزيارات مىباشد او در سلسله سند بيش از 975 روايت قرار گرفته است . » « 2 »
كشّى در رجال خود شرح حال او را آورده است و گويد : « او و برادرش حسين فرزندان سعيد بن حمّاد مىباشند و او كسى است كه اسحاق بن ابراهيم حضيضى و عليّ بن ريّان را به محضر امام رضا ( ع ) مشرّف ساخت و عامل معرفت و شناخت آنان در ارتباط با مسئله امامت گرديد و از امام ( ع ) حديث شنيدند ، او با عبد اللّه بن محمّد حضيضى نيز اين رفتار را نمود و همين امر باعث شد كه آنان خدمات فرهنگى خوبى انجام دهند و كتابهائى را تأليف نمايند گفته شده است : حسن بن سعيد بيش از 50 جلد كتاب تأليف نموده است پدرش سعيد به « دندان » شناخته مىشد . » « 3 »
برقى ، نيز او را از اصحاب و ياران ابى جعفر ثانى ( ع ) شمرده است و همان گفتار كشّى را در مورد راهنمائى اسحاق و عبد اللّه بن احمد حضيضى آورده است فقط بهجاى علىّ بن ريّان ، عليّ بن مهزيار را آورده است و شيخ طوسى نيز عليّ بن مهزيار را ذكر كرده است ابن داود ميرزا در رجال كبير خود از نجاشى حسن بن سعيد را آوردهاند چون كنيه ابو محمّد نوعا در مورد حسن صورت مىگيرد و مصدر شدن حسين با آن كنيه ، بسيار نادر مىباشد .
صاحب معجم رجال الحديث ترجيح مىدهند كه فرد راهنمائى شده عليّ بن مهزيار باشد نه علىّ بن ريّان چون علىّ بن ريان از اصحاب امام هادى و عسكرى ( ع ) است او در اصحاب امام رضا ( ع ) ذكر نشده است تا اينكه خدمتى هم انجام داده باشد « 4 » و باز استفاده مىشود كه سنّ او كوچكتر از حسين بوده است .
* تأليفات او
او تأليفات متعدّدى دارد ، كه همهاش خوب و مورد عمل مىباشند كه از آنها است :
« كتاب الوضوء - الصّلاة - الزّكاة - الصّوم - الحجّ -
هامش
( 1 ) معجم رجال الحديث ج 2 ، ص 296 - 317 رقم معرفى 898 .
( 2 ) معجم رجال الحديث ج 4 ، ص 347 .
( 3 ) معجم رجال الحديث ج 4 ، ص 347 .
( 4 ) معجم رجال الحديث ج 4 ، ص 347 .