وفات او را به سال 224 هجرى مىداند و ابن نديم در فهرست خود شرح حال او را آورده است و نخستين اثرى را كه از وى معرّفى مىنمايد تفسير او است و نجاشى طبق استقصايى كه صاحب معجم الرجال در كتاب او به عمل آورده است ، 20 بار نام او را در رجال خود آورده است ولى با همه جلالت مقدار و اعتبارى كه او داشته است با اينكه در « مشيخه » به كرّات نام او را آورده است در عين حال فراموش كرده است كه به او عنوانى به صورت مستقلّ داده باشد ، چونكه اسامى تعداد انبوهى از اصحاب ما از ديدگاه ريزبين ارباب تراجم ما پوشيده مانده و يا از دست رفته است و با مغفول ماندن آنها تعداد فراوانى از كتابهاى آنان نيز ، از بين رفته يا به بوتهء فراموشى سپرده شده است كتابهائى كه بر آنان قرائت شده است و موجود مىباشد و اين كتابها دلالت مىكنند كه آن كتب در اعصار آنان وجود داشته است چون شيوهء روايت در عصر آنان از طريق قرائت ، سماع در كتابت بود و تنها به شنيدن از ظهر قلب و حافظه آنچنانكه پوشيده نيست . » « 1 »
صاحب معجم المؤلفين ، شرح حال او را در ( ج 3 ) كتاب خود آورده است و گويد : « حسن بن محبوب متولد 149 - متوفى 224 مطابق 766 - 839 م ) ابو على ابن وهب بن جعفر بن وهب شرّاد يا زرّاد » .
« بجلى ، فقيه ، اصولى ، محدّث جامع و مشارك در علوم مختلف در پايان سال 224 ه وفات نموده است از تأليفات او علل الحديث ، البلدان ، فضائل القرآن ، التاريخ و التفسير مىباشد . « 2 »
ابن نديم ، در الفهرست او را حسن بن محبوب سرّاد ( زرّاد ) از اصحاب امام رضا و فرزندش محمّد ( عليهما السلام ) معرّفى مىكند و گويد : « او را كتابهائى است و از كتاب تفسير ، كتاب نكاح ، كتاب فرائض كتاب حدود و ديات نام مىبرد . » « 3 »
راوى و مروى عنه : او از امام موسى و امام رضا ( ع ) روايت كرده است و ابن جمهور نيز از او روايت كردهاند او در سند بيش از 1550 روايت واقع شده است . « 4 »
71 . تفسير عليّ بن مهزيار [ م بعد از 229 ه ]
مؤلّف آن ابو الحسن علىّ بن مهزيار دورقى اهوازى از اصحاب امام جواد و امام هادى ( ع ) و از مفسّران قرن سوم هجرى است و بيش از سى كتاب و رساله در زمينههاى معارف اسلامى دارد .
او تفسيرى دارد ، كتاب « حروف القرآن » نيز از اوست شيخ طوسى در الفهرست و نجاشى در رجال خود تحت عنوان « حروف القرآن » آورده است البتّه اين علىّ بن مهزيار غير آن على است كه به محضر امام عصر ( عج ) تشرّف پيدا نموده او برادرزاده اين مفسّر مىباشد . » « 5 »
صاحب اعيان الشّيعة مىنويسد : « او را 33 جلد كتاب مىباشد او همانند حسين بن سعيد تأليفات متعدّدى دارد از آنها است تفسير قرآن و حروف قرآن او در قرن سوم مىزيسته است . » « 6 »
و از ديگر تأليفات او كتاب « الأشربة » مىباشد كه صاحب الذريعة در ج 2 آورده است . « 7 »
نجاشى ( 450 ه ) در رجال خود شرح زندگى علمى او را آورده است و مىگويد : « ابو الحسن دورقى اهوازى پدرش مهزيار مسيحى بود بعدا
هامش
( 1 ) الذريعة الى تصانيف الشيعة .
( 2 ) معجم المؤلفين ج 3 ص 273 او از منابع الفهرست ج 1 ص 221 و الفهرست طوسى ص 46 - 47 و اعيان الشيعة ج 33 ص 51 - 57 استفاده كرده است .
( 3 ) الفهرست ج 1 ، ص 276 چاپ مهر .
( 4 ) معجم رجال الحديث ج 23 ، ص 21 .
( 5 ) الذريعة : ج 4 ، ص 248 رقم 1195 .
( 6 ) اعيان الشيعة ج ، ص 226 .
( 7 ) الذريعة ج 2 ، ص 105 رقم 414 .