متعدّدى را در زندگى علمى او نام مىبرد ، كه از آنها است : « المشيخه ، الحدود ، الديات ، الفرائض ، النّكاح ، الطلاق ، النوادر ( در 1000 ورق ) . » « 1 »
ابن نديم ، در الفهرست ، كتاب العتق و التفسير را نيز مىافزايد و گويد كه احمد بن محمّد بن عيسى تمام كتابها و روايات او را نقل كرده است . « 2 »
* صاحب معجم رجال الحديث گويد
« برقى در رجال خود او را از اصحاب امام كاظم ( ع ) نام مىبرد ، يكبار با سرّاء و بار ديگر با زرّاد توصيف مىنمايد . »
« كشّى او را از اصحاب اجماع مىشمرد ، كه اصحاب ما به تصحيح هرآنچه كه آنان تصحيح نموده باشند ، اتّفاق و اجماع نمودهاند » .
« و او را از اصحاب امام كاظم ( ع ) و امام رضا ( ع ) مىشمرد در عين حال وفات او را به سال 224 ه مىداند .
« در صورتى كه خود كشّى نقل مىكند كه او از ابو حمزه ثمالى ( متوفى 150 ه ) روايت مىكند و باز اين تاريخ وفات منافات دارد با آنكه او از محمّد بن اسحاق مدنى ( متوفى 151 ه ) روايت دارد و باز منافات دارد ، با آن موردى كه ابن محبوب از امام هادى ( ع ) روايت مىنمايد آنچنانكه در تهذيب جزء 10 باب البيّنات على القطع حديث 674 آمده است . » « 3 »
پاسخ اجمالى آنست با توجه به عمر طولانى او كه 75 سال داشته است مىتوان گفت او در جوانى امام موسى را ديده باشد و يا با واسطه روايت نمايد مرحوم نجاشى به بيوگرافى او نپرداخته است ظاهر امر اينست كه عاملى جز غفلت يا سقط از قلم كاتب عامل ديگرى را نداشته است و احتمال اينكه نجاشى به كتاب حسن بن محبوب دسترسى نداشته است بسيار بعيد است چون در شرح حال جعفر بن بشر آورده است او را كتاب مشيخهاى همانند مشيخهء حسن بن محبوب مىباشد .
ابن محبوب ، از امام ابى جعفر ثانى تفسير آيه شريفه :
« فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ ، فَتابَ عَلَيْهِ »
و باز آيه
« هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُؤْمِنٌ »
را روايت كرده است و او در بيش از 1518 مورد ، از اسناد رواياتى كه به امام موسى بن جعفر يا امام علىّ بن موسى ( ع ) منتهى مىشود واقع شده است . « 4 »
* گفتار اردبيلى صاحب جامع الرّواة
شرح حال او را به تفصيل آورده است و از كشّى نقل مىكند : « او از كسانى است ، كه اصحاب ما بر صحّت روايات او اجماع نمودهاند و او را با فقه و علم ستودهاند و تصريح نموده است ، كه ابن محبوب در آخر سال 224 ه در 75 سالگى درگذشته است او كتابهاى فراوانى دارد كه هيثم بن ابى مسروق و معاويه بن حكيم و احمد بن محمد بن عيسى از او روايت مىكنند . « 5 »
زركلى صاحب الاعلام ، مىنويسد : « ابن محبوب ( 149 - 224 ه - 766 - 893 م ) ابو على حسن بن محبوب سرّاد يا زرّاد ، فقيه شيعى از اهل كوفه مىباشد ، او را كتابها و تأليفاتى است كه يكى از آنها « النّوادر » حدود 1000 برگ و « التفسير » « الفرائض » « المشيخه » و « الحدود » مىباشد . « 6 »
كشّى او را از اصحاب اجماع شمرده است و
هامش
( 1 ) الفهرست ابن نديم ص 55 .
( 2 ) معجم رجال الحديث ج 5 ، ص 89 - 105 رقم معرفى 3070 .
( 3 ) همان مدرك .
( 4 ) همان مدرك .
( 5 ) جامع الرواة ج 1 ، ص 221 .
( 6 ) الأعلام ج 2 ، ص 212 ، و فهرست شيخ طوسى ص 46 .