ابن نديم در الفهرست از او ياد مىكند و در كتاب تذكرة الحفاظ و كامل ابن اثير تصريح دارد كه او شيعه امامى بوده است .
خوانسارى ، در روضات الجنات آورده است : « او از مشاهير قدماء علماى شيعه مىباشد . » « 1 »
زركلى صاحب الاعلام ، شرح حال او را آورده و مىگويد : « ابن دكين ( 130 - 219 - 748 م ) نامش عمرو دكين فرزند حمّاد تميمى ، محدّث ، حافظ از اهل كوفه از اساتيد و مشايخ بخارى و مسلم و خود امامى بود و فرقه « دكينيّه » به او انتساب دارد در ايّام زندگى او بود ، كه مأمون الرّشيد مردم را به مسئله اعتقاد به خلقت قرآن امتحان و آزمايش مىنمود فرماندار كوفه او را نيز طلبيد و از او نيز پرسيد در پاسخ گفت : زمانى كه كوفه را دريافتم كه بيش از هفتصد نفر از مشايخ و اساتيد فن وجود داشتند همانند : اعمش و پائينتر از او از نظر درجه علمى كه همهشان مىگفتند : قرآن كلام خدا است و گردنم آسانتر است كه چنين نسبتى را به كلام خدا بدهم . » « 2 »
ابن عماد ، صاحب شذرات ، نيز شرح حال او را در حوادث سال 219 ه آورده است و گويد : در آن سال ابو نعيم فضل بن دكين از دنيا رفت او از اعمش ، زكريّا بن ابى زائده و ديگر بزرگان روايت مىنمود او نقل مىكند : ابن معين گفته است استوارتر از ابى نعيم و عفّان بن مسلم نديدهام ديگران نيز گفتهاند :
« هنگامى كه او را به مورد امتحان و آزمايش در آوردند گفت : به خدا قسم گردنم آسانتر از چنين نسبتى است كه به كلام خدا دهم . » « 3 »
67 . تفسير ابن فضّال كبير [ م 224 ه . ق ]
مؤلّف آن ابو محمّد بن عليّ بن فضّال كوفى ، تميمى مولى تميم اللّه بن ثعلبه از مفسّران قرن سوم اسلامى مىباشد گرچه مذهب و مسلك او ، شيعهء فطحى بود ولى بعدها از آن اعتقاد برگشت و توبه نمود و به اماميّه پيوست . وقتى ابن فضّال گفته مىشود ، شامل حسن بن علىّ بن فضّال و فرزندانش على ، احمد ، محمّد مىگردد ولى مشهور همان حسن و فرزندش على است .
ابن نديم ، تفسير او را در الفهرست ذكر كرده است او را كتابهايى بنام « الشواهد من الكتاب » « النّاسخ و المنسوخ » است ، وى در علوم قرآنى ، تأليفات متعدّدى دارد . » « 4 »
* گفتار نجاشى
در رجال نجاشى آمده است : « او عابدترين مردم روزگار خود بود به صحرا مىرفت و سجدههاى طولانى داشت . و او را تأليفاتى است ، كه يكى از آنها « الزّيارات » « الشّواهد من كتاب اللّه » « الناسخ و المنسوخ » « البشارات » « النّوادر » مىباشد . او در سال 244 از دنيا رفته است جز كتابهاى فوق كتاب الزهد ، المتع ، نيز از او مىباشد . » « 5 »
* گفتار صاحب معجم رجال الحديث
ايشان مىفرمايد : « ابو الحسن بن فضّال حسن بن علىّ بن فضّال با اين عنوان در اسناد تعدادى از احاديث واقع شده است كه بالغ بر 297 مورد مىگردد ، او از امام علىّ بن موسى الرّضا و امام هادى ( عليهم السلام ) روايت نموده است و از طريق ابى جميله ، ابى المغراء ابن بكير ثعلبه : عبد اللّه بن
هامش
( 1 ) الذّريعة الى تصانيف الشيعة ج 4 ، ص 245 ، كد 1189 و ج 24414 .
( 2 ) الأعلام ، زركلى .
( 3 ) شذرات الذهب ، ابن عماد ، حوادث سال 224 .
( 4 ) الذريعة الى تصانيف الشيعة ، ج 4 ، ص 245 رقم معرّفى 1189 و ج 14 244 .
( 5 ) رجال نجاشى ص 35 رقم معرّفى 72 .