شايد به انگيزهء تهيّه زمينهء فرهنگى در بارور ساختن قيام زيد بن علىّ بن الحسين ( ع ) انجام داده است چون او خود يكى از ياران و مدافعان زيد به شمار مىآمد .
54 . تفسير ابن يسار بصرى [ ت : حدود 147 ]
مؤلّف آن ابو القاسم ، فضيل بن يسار نهدى بصرى از اصحاب امام باقر و امام صادق ( عليهما السلام ) و از مفسران قرن دوّم هجرى است و او در ايام حيات امام صادق ( ع ) از دنيا رفته است ابن نوح گفته است او مكنّى به « ابو ميسور » بود و حديثى را از امام صادق ( ع ) روايت مىكند كه فرمود : « شير يهودى و نصرانى ، بهتر از شير ناصبى مىباشد ، او را كتابى است » جمعى از ثقات و معتمدين آن را تأييد و خبر دادهاند . » « 1 »
شيخ طوسى ( ره ) يكبار او را از اصحاب امام باقر ( ع ) شمرده است و گويد : « فضيل بن يسار بصرى از اصحاب امام باقر ( ع ) فرد ثقه مىباشد و بار ديگر او را در عداد اصحاب امام صادق ( ع ) آورده است و گويد : « او كوفى است كه به بصره نازل شده است و در ايّام حيات امام صادق ( ع ) از دنيا رفت . » « 2 »
برقى : او را از اصحاب امام باقر ( ع ) مىشمرد و گويد : او اهل بصره است و از ياران امام صادق ( ع ) بود كه از كوفه به بصره انتقال يافت . « 3 »
شيخ مفيد در رساله عدديّه خويش او را از فقهاى اعلام و از پيشوايانى كه حلال و حرام و تقوى از آنها پديدار شده است ، نام مىبرد و گويد : از كسانى است ، كه طعن و شماتتى از احدى بر آنان وارد نيامده است او از امام باقر ( ع ) در كامل الزّيارات باب دوّم ثواب زيارت رسول خدا ( ص ) را روايت كرده است و از امام باقر ( ع ) تفسير آيهء شريفه :
« يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ »
را روايت كرده است و ربعى بن عبد اللّه در تفسير قمىّ از او روايت مىنمايد « 4 » .
* صالحان و نيكوكاران
امام صادق ( ع ) در موارد متعدّد او را ستوده است و فرموده است : « بخّ بخّ بشّر المخبتين ، مرحبا به من تأنس به الأرض » و مىفرمود : « فضيل از اصحاب پدرم بود و من دوست دارم فردى را كه اصحاب پدرش را دوست بدارد » . صاحب معجم رجال الحديث در پايان گويد : « او در اسناد روايات فراوانى قرار گرفته است كه بالغ بر 254 مورد مىشود . » « 5 »
55 . تفسير محمد بن عليّ بن ابى شعبه [ ت : حدود 195 ه ]
مؤلّف آن ، ابو جعفر محمّد بن عليّ بن شعبه حلبى ثقه و فقيه اصحاب ما و يكى از مفسّران قرن دوّم هجرى است ، كه ابن عقده ( متوفى 333 ) با دو واسطه از او نقل روايت مىنمايد « 6 » .
نجاشى صاحب رجال معروف مىنويسد : « ابو جعفر محمّد بن علىّ بن ابى شعبه آبروى اصحاب و فقيه آنان و فرد موثّقى است ، كه طعن و خدشهاى در حق او و برادرانش : عبيد اللّه ، عمران ، عبد الأعلى صورت نپذيرفته است او را كتاب تفسيرى است كه محمّد بن جعفر از احمد بن محمّد بن سعيد از يحيى بن زكريّا بن شيبان از صفوان از او روايت كرده است و نيز او را كتاب مبوّب و منظّمى در فقه و حلال و حرام مىباشد . » « 7 »
مرحوم اردبيلى در جامع الرّواة زندگى او را آورده است و بخشى از احاديثى را كه توسّط او نقل شده از آن جمله حديث جمله « بسم اللّه الرحمن الرّحيم » و
هامش
( 1 ) معجم رجال الحديث ج 13 ، ص 335 رقم 9436 .
( 2 ) معجم رجال الحديث ج 13 ، ص 336 .
( 3 ) معجم رجال الحديث ج 13 ، ص 336 .
( 4 ) معجم رجال الحديث ج 13 ، ص 336 .
( 5 ) معجم رجال الحديث ج 13 ، ص 336 .
( 6 ) الذريعة ج 4 ، ص 240 تحت رقم 1872 .
( 7 ) رجال نجاشى ص 325 رقم معرّفى 885 .