نجاشى او را اهل برقهرود از اطراف قم معرّفى مىنمايد و برادران او را به ترتيب : حسن بن خالد - فضل بن خالد . و برادرزاده او را عليّ بن علاء بن فضل بن خالد فقيه نامدار - نام مىبرد ادب و كمال او را مىستايد ولى او را ضعيف در حديث مىشمرد سپس كتابها و تأليفات او را مىشمرد كه در ضمن آنها تفسير قرآن كريم ، كتاب مكّه و مدينه ، جنگهاى اوس و خزرج ، العلل - علم البارى - كتاب الخطب را نام مىبرد او با چهار واسطه از برقى روايت مىكند . » « 1 »
صاحب تأسيس الشّيعة مىفرمايد : « محمّد بن خالد برقى او را كتاب « التّنزيل و كتاب التفسير » مىباشد او از اصحاب امام رضا و امام جواد ( ع ) و يكى از ثقات و معتمدين اصحاب ما مىباشد آنچنانكه در فهرست شيخ و خلاصه علّامه حلّى ( ره ) معرّفى شده است . » « 2 »
* صاحب معجم رجال الحديث گويد
« محمّد بن خالد بن عبد الرحمن برقى منسوب به قريه « برقهرود » قم ، او را برادرانى است معروف به حسن بن خالد ، فضل بن خالد . او اديب و آشنا به اخبار و علوم ادبى و عربى بود و كتابهائى در علوم قرآنى دارد ، كه يكى از آنها :
« التنزيل و التفسير » و كتاب يوم و ليلة و كتاب التفسير . . . مىباشد . » « 3 »
صاحب الذّريعة نيز اقوال مزبور را آورده است « 4 » .
صاحب معجم المؤلفين ضمن اعلام تاريخ زندگى او و اينكه او تا سال 183 زنده بوده است و او را با اديب فقيه ، اخبارى بودن توصيف مىنمايد و از اصحاب امام كاظم و امام رضا و امام جواد ( عليهم السلام ) معرّفى مىنمايد از آثار او ، كتابهاى :
العويص ، التبصرة - المحاسن - الرجال - النّادر را نام مىبرد بىآنكه به تفسير او اشارهاى داشته باشد . » « 5 »
46 . سدّى صغير [ ت : 186 ه ]
او محمّد بن مروان بن عبد اللّه از نوادگان اسماعيل سدّى كبير او راوى تفسير ابن عبّاس از محمّد بن سائب كليبى ( متوفى ت 146 ه ) مىباشد . به علّت مصاحبت و مجاورتى كه با كلبى داشته است گاهى او را محمّد بن مروان كلبى نيز مىگويند آنگونه كه صاحب تاريخ بغداد در ج 3 ، ص 293 ) آورده است . » « 6 »
* در معجم رجال الشيعة
« او را تحت عنوان محمّد بن مروان السدّى آورده است و به وجود تفسير او اشارهاى دارد در جامع الرّواة او را تحت عنوان محمّد بن مروان الكلبى آورده است و احاديثى را كه او از امام صادق ( ع ) روايت كرده است مىآورد . » « 7 »
سيوطى در الإتقان از تفسير سدّى به نيكى ياد كرده است و ابن حجر عسقلانى در « التقريب » شرح حال او را آورده است و تصريح به تشيّع پدر و فرزند هر دو نموده است .
47 . تفسير كسائى [ ت : 189 ه ]
مؤلّف آن ، ابو الحسن علىّ بن حمزة بن عبد اللّه كسائى پيشواى نحو و قرائت و تفسير در قرن دوّم هجرى و يكى از دوستداران راستين اهل بيت ( ع )
هامش
( 1 ) رجال نجاشى ص 335 رقم معرفى 898 .
( 2 ) تأسيس الشيعة ص 320 .
( 3 ) معجم رجال الحديث ج 16 ، ص 64 .
( 4 ) الذريعة ج 24 ، ص 339 .
( 5 ) معجم المؤلفين ج 9 ، ص 227 . او از منابع : فهرست ابن نديم 1 ص 221 تنقيح المقال مامقانى ج 3 ، ص 113 ، هديّة العارفين بغدادى 2 ص 8 ، رجال نجاشى ص 236 ، فهرست شيخ طوسى 48 ، مصفّى المقال حاج آقا بزرگ 405 - 406 ياد كرده است .
( 6 ) الذريعة ج 4 ، ص 276 .
( 7 ) جامع الرواة اردبيلى ج 7 ، ص 190 .