عبد الرحمن مىباشد « 1 » .
38 . تفسير حمزة بن حبيب زيّات [ ت : 156 ه ]
مؤلّف آن حمزة بن حبيب زيّات ، امام و پيشواى قارئان و از مفسّران نامدار قرن دوّم هجرى است كه به « امام القرّاء » شهرت يافته زيّات به معنى « فروشنده روغن زيتون مىباشد » نام تفسير او « متشابه القرآن » مىباشد .
ابن نديم در الفهرست از او نام مىبرد و تصانيف :
« متشابه القرآن » ، « مقطوع القرآن ، و موصوله » - « و كتاب القراءة » را به او نسبت مىدهد « 2 » .
شيخ طوسى در رجال خود او را از اصحاب امام ششم ( ع ) معرّفى مىكند و با توجّه به شيوهء فهرست نگارى او فقط مىنويسد : « حمزة بن حبيب ابو عماره سلمى مقرى كوفى . » « 3 »
صاحب معجم رجال الحديث شرح حال او را به اين صورت مطرح مىكند : « ابو عماره ( ابو عمّار ) السلمى ( النيلى ) التميمى ( التميلى ) كوفى او از اصحاب امام صادق ( ع ) « و يكى از قاريان هفتگانه مىباشد و ما شرح حال او را به تفصيل در ( البيان ) بخش قرّاء آورديم . . . . » « 4 » معظمله با تفصيل بيشترى زندگى او را در « البيان » وارد ساخته مىفرمايد او را از سليمان اعمش و حمران بن أعين قرائت را فرا گرفته است و پس از عاصم و اعمش پيشوائى قرائت به او منتهى شده است او امام و حجّت و ثقه و استوار و بىمانند بوده است استادش اعمش وقتى او را مىديد و مىگفت اين فرد ، دانشمند و حبر قرآن مىباشد . ولادت او در سال 80 و وفاتش در 156 بوده است « 5 » .
39 . تفسير ابن شعبه حلبى [ ت : 160 ه ]
او ابو جعفر محمّد بن علىّ بن ابى شعبه حلبى آبرو و اعتبار اماميّه و فرد موثّق و مطمئنى است كه هرگز طعن و ذمّى نداشته است از مفسّران نامدار قرن دوّم هجرى مىباشد . او كتابى در تفسير قرآن دارد كه محمّد بن جعفر از احمد بن محمّد بن سعيد و او از يحيى بن زكريّا بن شيبان و او از صفوان روايت كرده است علاوه بر تفسير ، كتاب مبوّب و منظّم ديگرى در احكام فقه و در حلال و حرام دارد كه ابن نوح از بزوفرى از حميد از حسن بن محمّد بن سماعه از حسين از ابن مسكان روايت كرده است . « 6 »
* گفتار آية اللّه خوئى
صاحب معجم رجال الحديث مىفرمايد : « اشكالى كه در مورد تفسير قرآن او وجود دارد ، اينست كه راوى تفسير او ، صفوان مىباشد و صفوان نمىتواند از او روايت كند چون او در ايّام حيات امام صادق ( ع ) از دنيا رفته است و كشّى گفته است :
صفوان از عبيد اللّه و محمّد فرزندان حلبى هرگز روايت نكرده است و آنان را نديده است و هر دو در ايّام حيات امام صادق ( ع ) مردهاند . . . » معظّمله اشكال واردشده را اين گونه پاسخ دادهاند كه نصر بن الصّباح به قول و گفتارش اعتمادى نيست پس مانعى نخواهد داشت كه صفوان از محمّد بن على حلبى روايتى كرده باشد ولى ظاهر امر اينست كه او جز تفسير چيز ديگرى را از او روايت ننموده است چون در ابواب حلال و حرام روايتى را از او پيدا ننموديم .
* راوى و مروىّ عنه
استاد و پيشواى او امام جعفر صادق ( ع ) مىباشد و
هامش
( 1 ) معجم رجال الحديث ج 9 ص 343 رقم 6429 .
( 2 ) مفسران شيعه دكتر شفيعى ص 7 .
( 3 ) رجال الطوسى ص 177 .
( 4 ) معجم الرجال الحديث ج 6 ص 266 كد معرّفى 4026 .
( 5 ) البيان ص 150 به نقل از طبقات القراء ج 9 ص 261 .
( 6 ) رجال نجاشى ص 325 رقم معرفى 885 .