كنيزان و بردگان ) از اصحاب امام صادق ( ع ) از مفسّران قرن دوّم هجرى ، به شمار مىآيد .
گرچه تضعيف در توثيق و مورد اعتماد بودن او از نظر روايت به عمل آمده است ولى چون داراى تفسير مىباشد ، جزء مفسّران به حساب مىآيد .
نجاشى مىفرمايد : « منخّل بن جميل اسدى فروشندهء كنيزان ، ضعيف و فاسد الرواية مىباشد او روايتگر از امام صادق ( ع ) مىباشد .
از علىّ بن محمّد از حمزه از علىّ بن عبد اللّه بن يحيى از احمد بن ابى عبد اللّه حديث نمود كه او را كتاب التّفسير مىباشد . » « 1 »
شيخ طوسى در الفهرست و رجال خويش ، و كشّى در رجال خود ترجمهء او را آوردهاند و ابن غضائرى گفته است : « منخل بن جميل فروشندهء كنيزان از امام جعفر و امام موسى ( عليها السلام ) روايت كرده است و در او ضعف است بلى او در اسناد تفسير علىّ بن ابراهيم واقع شده است با اين وجود نمىتوان به وثاقت او حكم نمود . »
در تفسير قمّى از جابر بن يزيد جعفى آيهء :
« وَ قالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً »
از سوره نور را روايت كرده است . « 2 » باز در تفسير قمى سوره نور آيه شريفه :
« فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ »
را روايت نموده است در كتاب الكافى باب نكت و نتف من التنزيل فى الولاية ، را او نقل كرده است « 3 » .
* روايتگر او
روايتگر او در تفسير محمّد بن سنان و احمد بن ميثم مىباشد به تصريح اغلب اهل رجال ، او داراى كتاب تفسير مىباشد آنچنانكه از نجاشى نقل شد .
35 . تفسير حسن بن واقد مروزى [ ت : 150 ه ]
او و برادرش عبد اللّه از اصحاب و ياران امام صادق ( ع ) او از مفسّران قرن دوّم به شمار مىآيند .
كتاب الناسخ و المنسوخ از اوست و مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى از تفسير واقدى با استناد به فهرست ابن نديم ( ص 144 ) نام مىبرد و نام آن را « الرّغيب فى علوم القرآن » ذكر مىكند . « 4 »
صاحب معجم رجال الحديث او را تحت عنوان حسن بن الواقد آورده است و گويد : « او از اصحاب و ياران امام صادق ( ع ) مىباشد در رجال شيخ او را همراه برادرش عبد اللّه بن واقد نام برده است . » « 5 »
ابن نديم در الفهرست نام او را در عداد مفسّرانى كه كتاب تفسيرى دارند مىشمارد و تفسير النّاسخ و المنسوخ را از او مىداند » « 6 » صاحب الذريعة ضمن نقل گفتار ابن نديم مىفرمايد : « او برادر عبد اللّه بن واقد مىباشد كه از اصحاب و ياران امام صادق ( ع ) مىباشد او كتاب « الناسخ و المنسوخ » را دارد كه شرح آن خواهد آمد . » « 7 »
ايشان در بخش ديگرى از موسوعهء خود مىفرمايد : « الناسخ و المنسوخ تأليف حسن بن واقد مىباشد كه ابن نديم در الفهرست نام آن را آورده است نجاشى او را حسن بن وقدان ناميده است . » « 8 »
36 . تفسير محمّد بن فرات [ حدود 150 ه ]
محمّد بن فرات ، يكى از اصحاب امام محمد باقر ( ع ) و از تابعين بزرگوارى است كه أصبغ بن نباته را درك ، و از او روايت نموده است البتّه او جز آن صاحب تفسير مشهور فرات مىباشد كه شرحش خواهد آمد
هامش
( 1 ) رجال نجاشى ص 421 رقم معرفى 1127 .
( 2 ) معجم رجال الحديث ج 18 ص 329 - 190 .
( 3 ) معجم رجال الحديث ج 18 ص 330 .
( 4 ) الذريعة ج 4 ص 319 .
( 5 ) معجم رجال الحديث ج 5 رقم 3177 .
( 6 ) فهرست ابن نديم ص 144 چاپ بازرگانى .
( 7 ) الذريعة ج 4 تحت شماره 1201 و تأسيس الشيعة 327 .
( 8 ) الذريعة ج 24 ص 11 .