بخش دلهاى مضطرب و تسكينآفرين دردمندان است .
با وجود تصريح نجاشى كه او چهار تن از پيشوايان معصوم ( ع ) را درك كرده است باز مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى در باب « النوادر ذريعه ج 24 » در مورد ايشان استدراك مىنمايد : « ثابت بن دينار متوفّى 130 ه نجاشى طوسى او را از اصحاب امام زين العابدين و امام باقر ( ع ) شمردهاند و دعاء ابى حمزه ثمالى ، تفسير قرآن ، النوادر از او است « 1 » نجاشى ، كشّى و شيخ طوسى ( ره ) در رجال وفات او را همان سال 150 ه دانستهاند .
* مؤسس حوزه علميه نجف
علاوه بر تأليفات و آثار گرانبها او نخستين فردى است كه حوزهاى در نجف بوجود آورده كه عدّهاى را دور هم جمع نمود و بذر حوزه علميّه نجف را در آن سرزمين افشاند كه محصولى پربركت در طول قرون و اعصار تحويل جامعهء اسلامى داده است مىفرمايد : « ابو حمزه ثمالى از ثوير بن ابى فاخته روايت كرده است و هشام بن سالم از او تفسير سوره مائده را در تفسير علىّ بن ابراهيم قمّى نقل كرده است او در اسناد روايات متعددى قرار گرفته است كه تعداد آنها به 107 مورد بالغ مىگردد و او از امام زين العابدين ، امام باقر و امام صادق ( عليهم السلام ) روايت كرده است او از ابى رزين اسدى ، جابر بن عبد اللّه انصارى و ديگران روايت نموده است شرح حال او به عنوان ثابت بن دينار ثمالى گذشت . » « 2 »
* توضيح حديث تشبيه به سلمان
در مورد تشبيه ابو حمزه ثمالى به سلمان در آن حديثى كه گذشت صاحب قاموس الرّجال مىفرمايد : « مقصود آن است كه آنچنانكه سلمان به چهار تن از ما اهل بيت : پيامبر اسلام ، على و حسنين ( عليهم السلام ) خدمت نمودند و در روزگار آن چهار معصوم ( ع ) حضور داشت همچنان ابو حمزه به چهار تن از ما : امام حسن تا امام كاظم ( ع ) خدمت نمود و درك محضر كرد . » « 3 »
مرحوم شوشترى صاحب قاموس الرجال ضمن شرح زندگى او مىنويسد : « در تفسير مجمع البيان در تفسير آيه شريفه :
« وَ لَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ »
از ابو حمزه ثمالى آورده است كه گويد : از امام عليّ بن الحسين و حسن بن على ( عليها السلام ) - شنيدم كه مىفرمودند مقصود از آن سپاه بيداد مىباشد » يقينا مقصود از حسن ، حسن بن حسن مثنّى مىباشد . »
* زركلى صاحب الأعلام
مىنويسد : « ابو حمزه الثمالى ( . . . - 150 - 767000 م ، ثابت بن دينار ثمالى ازدى ابو حمزه از رجال حديث - موثّق پيش اماميّه مىباشد برخى از اهل سنّت نيز از او روايت كردهاند او اهل كوفه مىباشد سه تن از فرزندان او همراه زيد بن علىّ بن الحسين ( ع ) كشته شدند علىّ بن موسى الرضا ( ع ) در حقّ او گفته است او : لقمان عصر خويش مىباشد و پدرش خدمتگزار مهلّب بن ابى صفره بود از كتابهاى او « تفسير قرآن مجيد » و كتاب « الزهد » و النوادر مىباشد . « 4 »
34 . تفسير منخّل اسدى [ ت : 150 ه ]
او منخّل بن جميل اسدى بيّاع الجوارى ( فروشندهء
هامش
( 1 ) الذريعة ج 24 ص 324 .
( 2 ) معجم رجال الحديث ج 21 ، ص 135 رقم معرفى 14192 .
( 3 ) قاموس الرجال ج 2 ، ص 450 .
( 4 ) الأعلام ج 2 ، ص 97 در منابع او آمده است : ضوء المشكاة ( خطّى ) منهج المقال 74 - رجال نجاشى 83 .