« وهيب بن حفص كوفى است و برقى او را از اصحاب امام صادق ( ع ) شمرده است او از ابو بصير روايت كرده است و از او حسن بن محمّد بن سماعة در تفسير آيه شريفه :
« وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ »
را روايت نموده است .
سپس چند سند از اسنادى را كه او ناقل بوده و مىافزايد در نسخهء كافى او را « وهب » درج كرده است ولى در كتاب وافى و وسائل « وهيب بن حفص » ضبط كردهاند ظاهر امر اين است كه او با وهب بن حفص نخّاس يكى است « 1 » چون مرحوم طوسى ( ره ) او را در عداد اصحاب امام كاظم ( ع ) نياورده است .
در تفسير علىّ بن ابراهيم قمّى نام او را آورده است كه از ابو بصير روايت مىكند و حسن بن محمّد بن سماعه از او روايت مىنمايد باتوجّه به اينكه اغلب ارباب تراجم او را از اصحاب امام صادق ( ع ) نوشتهاند تنها نجاشى او را به مصاحبت امام كاظم ( ع ) منتسب دانسته است و چون رحلت امام صادق ( ع ) به سال 148 ه بوده است پس قهرا حدود زندگى او نيمه اوّل قرن دوّم خواهد بود . » « 2 »
33 . تفسير ابو حمزه ثمالى [ ت : 150 ه ]
او ثابت بن ابى صفيّه دينار ثمالى « 3 » يكى از بزرگان و معاريف تفسيرى قرن دوّم هجرى و يكى از شيفتگان و دوستداران خاندان عصمت و طهارت مىباشد كه توفيق ديدار چهار تن از ائمهء معصومين ( ع ) از علىّ بن الحسين تا امام موسى بن جعفر ( ع ) را داشته است .
صاحب الذّريعة مىنويسد :
« ابن نديم در الفهرست از تفسير او ياد كرده است ثعلبى ( متوفّى 427 ه ) در تفسير « الكشف و البيان » از تفسير او ، ياد كرده است .
ابن شهرآشوب ( متوفّى 588 ) در كتاب « الأسباب و النزول و المناقب » از او روايت كرده است و ابن حجر در التقريب وفات او را در سال 150 ه دانسته است بدينترتيب دو سال بعد از امام صادق ( ع ) زندگى نموده است . » « 4 »
نجاشى تحت عنوان « ثابت بن ابى صفيّه » ، او را به عنوان « ثقه » توصيف مىكند و او را كوفى و مولى تعبير مىآورد و مىگويد آل مهلّب ولاى او را ادّعا داشتند در صورتى كه از قبيلهء آنان نبود محمّد بن عمر جعفى گفته است : ثابت بن ابى صفيّه مولاى مهلّب بن ابى صفره و سه فرزند او : نوح ، منصور ، حمزه ، همراه زيد بن على كشته شدند ، « علىّ بن الحسين ، ابو جعفر ، ابا عبد اللّه ، ابو الحسن ( عليهم السلام ) ار درك كرده است و از آنان روايت نموده است » را از بهترين اصحاب و از موثّقين و معتمدين آنان در روايت و حديث بود . »
امام جعفر صادق ( ع ) درباره او فرمودهاند : « كان ابو حمزه ، فى زمانه مثل سلمان فى زمانه » .
« ابو حمزه در عصر خود همانند سلمان ، در عصر خويش بود » اهل سنت نيز از او روايت كردهاند او را كتاب تفسيرى مىباشد تعدادى از اصحاب موثّق آن را خبر دادهاند و از او روايت كردهاند او جز تفسير قرآن مجيد ، كتاب النوادر و رساله الحقوق را نيز دارد از امام زين العابدين ( ع ) روايت كرده است « 5 » دعاى ابو حمزه ثمالى بهترين يادگار اين مرد پاك و عالم و پارسا مىباشد كه هنوز پس از گذشت قرنها باز ، آرام
هامش
( 1 ) معجم رجال الحديث ج 19 ص 204 شناسائى 13185 .
( 2 ) تفسير القمى ج 2 ص 451 سوره « الناس » .
( 3 ) ثماله نام محلّهاى از كوفه مىباشد .
( 4 ) الذريعة الى تصانيف الشيعة ج 4 ، ص 252 رقم شناسائى 1205 .
( 5 ) رجال نجاشى ص 115 رقم شناسائى 296 .