اواخر عمر ابو الجارود از زيدى بودن به دوازده امامى برگشته باشد و اللّه العالم . « 1 »
« تاريخ وفات او 150 ه است او به هنگام تولّد نابينا بود از ياران ائمّه ثلاثة : علىّ بن الحسين ، محمد بن على و جعفر بن محمد ( ع ) بوده است اين تفسير نخستين تفسيرى است كه ابن نديم در معرّفى كتابهاى تفسيرى به آن اشاره مىكند و آن را كتاب الباقر محمّد بن على ( ع ) نام نهاده است و معتقد است كه حضرت باقر ( ع ) براى ابو الجارود املاء فرمودهاند ، راوى اين تفسير از ابى الجارود در طريق شيخ طوسى و نجاشى ، ابو سهل كثير بن عيّاش است .
ولى علىّ بن ابراهيم بن هاشم قمى راوى تفسير از ابى الجارود را ابو بصير يحيى بن ابى القاسم ( متوفّى 150 ه ) مىداند . . . . » « 2 »
29 . تفسير مقاتل بن سليمان [ ت : 150 ه ]
او ابو الحسن مقاتل بن سليمان بن زيد بن ادراك بن بهمن رازى بلخى از مفسّران قرن دوّم هجرى و از ياران امامين همامين صادقين ( عليهما السلام ) مىباشد .
ابن نديم در الفهرست : او را از متأخران زيديّه مىشمارد و كتابهاى زير را به او نسبت مىدهد :
« كتاب التفسير ، الناسخ و المنسوخ ، تفسير الخمسمائة آية ، كتاب متشابه القرآن ، نوادر التفسير ، الوجوه و النظائر ، الجوابات فى القرآن ، الآيات المتشابهات . » « 3 »
شيخ طوسى در رجال خود او را از اصحاب دو امام بزرگوار معرّفى مىكند و مىگويد : او در حديث ، قرائت قرآن ، دانشمند بزرگى بوده است و تأليفات متعدّدى دارد كه از همه مهمتر : التفسير الكبير - الناسخ و المنسوخ - تفسير خمسمائة آية ( آيات الاحكام ) كتبا القراءات - متشابهات القرآن - نوادر التفسير - الجوابات فى القرآن و الآيات المتشابهات را مىتوان نام برد .
ابن عدى مؤلف فى التّاريخ الكامل مىگويد :
« كتاب تفسيرى مقاتل مطالب مردودى دارد ولى بعد از تفسير كلبى طولانىترين و پرمايهترين تفاسير قرآن مىباشد » . « 4 »
آية اللّه خوئى در المعجم زندگى او را آورده است و مىفرمايد : « شيخ طوسى ( ره ) يكبار او را از اصحاب امام باقر ( ع ) شمرده است و گفته دنباله ندارد و بار ديگر در عداد اصحاب امام صادق ( ع ) شمرده است و او را با خراسانى بودن توصيف كرده است .
او از امام صادق ( ع ) روايت كرده است و حسن بن محبوب از او روايت مىنمايد » . « 5 »
ابن عماد صاحب شذرات الذهب در حوادث سال 150 درگذشت او را مىنويسد و مىگويد : « در آن سال ابو الحسن مقاتل بن سليمان خراسانى مفسّر معروف درگذشت او را از مشبّهه شمردهاند آنچنانكه شيخ عبد القادر در « غنيه » آورده است . »
منصور از او پرسيد خداوند چرا پشّه را آفريد در پاسخ گفت : تا گردنكشان و جبّاران را ذليل سازد .
شافعى گفته است : « مردم در تفسير ، رهين مقاتل بن سليمان ، و در شعر مرهون زهير بن ابى سلمى ، و در فقه مرهون ابى حنيفه و در نحو مرهون كسائى و در مغازى مرهون علىّ بن اسحاق مىباشند . » « 6 »
هامش
( 1 ) جاروديه پيروان ابو جارود هستند كه اعتقاد مىورزند پيغمبر خدا ( ص ) امامت على ( ع ) را وصفا نه رسما تصريح كرده است به ملل و نحل ج 1 ، ص 225 مراجعه شود .
( 2 ) مفسران شيعه تأليف دكتر محمّد شفيعى ص 67 .
( 3 ) فهرست ابن نديم ص 334 .
( 4 ) الذريعة الى تصانيف الشيعة ج 4 ص 316 - 315 .
( 5 ) معجم رجال الحديث ج 18 ، ص 311 رقم شناسائى 12603 .
( 6 ) شذرات الذهب ابن عماد حنبلى ج 2 ، ص 228 - 229 .