در مورد تفسير او نقل مىكند كه تفسيرى مفصّل از تفسير كلبى وجود ندارد . »
باز از او نقل مىنمايد : « عرب از آن نظر شعوب نامگذارى شد چون از فرزندان اسماعيل تفرّق پيدا نمودند و از فرزندان قحطان تشعّب يافتند عرب عموما از نسل اسماعيل هستند جز چهار قبيله سلف ، اوزاع ، حضرموت ، و ثقيف و نخستين فردى كه با لغت عرب تكلّم نمود يعرب بن هميسع بن نبت بن اسماعيل مىباشد هر پيامبرى كه در قرآن مجيد نامش آمده است از نسل ابراهيم خليل مىباشد جز ادريس ، نوح ، لوط ، هود و صالح - او آدم را استثناء نكرده است چون او ابو البشر است - در ميان عرب پيامبرى وجود نداشت جز هود ، صالح ، اسماعيل و محمّد ( ص ) . « 1 »
* گفتار آية اللّه خويى
« ابو النضر محمّد بن سائب كلبى كوفى از اصحاب امام باقر و امام صادق ( ع ) شد برقى او را از اصحاب امام صادق ( ع ) نام مىبرد در شرح حال ابان بن تغلب گذشت كه او را كتاب تفسيرى است كه از تفسير خودش و تفسير ابان و تفسير ابى روق محمّد بن عبد الرحمن يا عبد الرحمن بن محمّد گردآورى نموده و همه را در يك مجموعه بهصورت كتاب واحد قرار داده است . » « 2 »
ابن نديم در الفهرست بابى را تحت عنوان اخبار محمّد بن سائب منعقد ساخته است و دربارهء او گويد : « ابو نضر محمّد بن سائب كلبى به نوشتهاى ابن كوفى محمّد بن مالك بن سائب بن بشر بن عبد العزّى بن امرؤ القيس بن عامر از علماى كوفه در تفسير ، اخبار ، سرگذشتهاى مردم است و در علم انساب ، بر همه برترى داشت و او را فرزندى بنام عباس بود كه از وى روايت مىكرد .
آوردهاند كه سليمان بن على ، محمّد بن سائب را از بصره به كوفه آورد و در خانهء خود نشست و او شروع به املاء تفسير قرآن بر مردم نمود تا به آيهاى از سوره برائت رسيد و آن را بر خلاف مشهور تفسير كرد ، همه گفتند ما اين تفسير را ننويسيم محمّد گفت به خدا سوگند يككلمه تفسير نخواهم كرد مگر آن تفسير را همچنانكه خداوند نازل فرموده است بنويسند ماجرا را به سليمان بن على بردند . گفت هرآنچه او گويد بنويسيد و جز آن را رها كنيد .
هشام بن محمّد ( پسر او ) گويد : پدرم به من گفت نسب قريش را از ابو صالح گرفتم و او آن را از عقيل بن ابى طالب داشت و نسب كنده را از ابو كناس كندى آموختم كه داناتر از هركسى به آن بود و نسب معد بن عدنان را از نجّار بن اوس عدوى گرفتم ( عدوانى ) كه محفوظاتش بيش از هركسى بود كه من ديده و شنيده داشتم و نسب اياد را از عدىّ بن زياد ازدى به دست آوردم كه با ياد عالم بود .
هشام مىافزايد : من نسب ربيعه را از پدرم و از فراش بن اسماعيل عجلى آموختم .
محمّد بن سائب گويد : « عبد اللّه بن حسن ، نام سكينه دخت حسين ( ع ) را از من پرسيد گفتم اميمه :
گفت همانست كه گفتى . محمّد بن سائب در سال صد و چهل و شش ( 146 ه ) از دنيا رفت و از كتابهاى اوست كتاب تفسير القرآن . « 3 »
25 . تفسير هشام بن سالم جواليقى [ ت : حدود سال 148 ه ]
ابو الحكم هشام بن سالم خدمتگزار بشر بن مروان از اصحاب و ياران امام صادق و امام موسى بن
هامش
( 1 ) اعيان الشيعة ج 1 ص 125 .
( 2 ) معجم رجال الحديث ج 16 ص 107 - تحت رقم 10812 .
( 3 ) فهرست ابن نديم فارسى ص 161 - 160 .