ابن نديم در الفهرست از تفسير او ياد كرده و نام برده است . » « 1 »
صاحب الذريعة نام تفسير او را ضمن معرّفى تفاسير شيعه بازگو مىنمايد . » « 2 »
صاحب معجم رجال الحديث ، ضمن معرّفى او مىفرمايد : « داود بن ابى هند ( نام او دينار است ) قشرى سرخسى مكنّى به ابو بكر از اهل سرخس بوده و از اصحاب و ياران امام باقر ( ع ) مىباشد كه در سال 139 ه در راه مكّه وفات نموده است و در سرخس از اعقاب و نسل او افرادى هستند . « 3 »
صاحب جامع الرواة ضمن آوردن مطالب فوق وفات او را در همان سال 139 ه معرّفى مىنمايد . » « 4 »
در مورد اين مفسّر عاليقدر با مراجعاتى كه داشتيم مطلب بيشترى به دست نيامد .
23 . ابان بن تغلب [ ت : 141 ه ]
ابو سعيد أبان بن تغلب بن رياح بكرى جريرى يكى از پيشگامان تفسير و آشنا با علوم قرآنى در قرن دوّم هجرى مىباشد او سه تن از پيشوايان معصوم ( ع ) عصر خويش را به نيكى درك كرده است از امام زين العابدين و امام باقر و صادق ( عليهم السلام ) كسب فيض و نقل حديث ، نموده است و در پيشگاه آنان از منزلت و اعتبار خاصّى برخوردار بوده است .
بلاذرى مىگويد : « او از عطيّه عوفى روايت كرده است » . امام باقر ( ع ) در حقّ او فرموده : « اجلس في مسجد المدينة ، و أفت النّاس ، فإنّى أحبّ ان يرى في شيعتى مثلك » در مسجد مدينه بنشين و فتوى بده من بسيار دوست مىدارم كه در ميان شيعيان ، همانند تو ديده شود . »
امام صادق ( ع ) هنگامى كه خبر فوت او را شنيد بسيار متأثّر شد و فرمود : « اما و اللّه لقد اوجع قلبى موت أبان » « به خدا قسم مرگ ابان ، دل مرا به درد آورد » .
باز از آن بزرگوار نقل شده است : انّ ابان بن تغلب روى عنّى ثلاثين ألف حديث » « ابان سى هزار حديث ، از من روايت نموده است . »
نجاشى در حقّ او گويد : « و كان قارئا من وجوه القرّاء ، فقيها لغويا سمع من العرب و حكى عنهم . » « 5 »
او بزرگترين قارى قرآن ، فقيه ، لغتشناس بود كه از عرب اصيل شنيده و از آنان حكايت مىنمود .
محمّد بن عبد اللّه شافعى در حقّ او گويد : « ابان پيشتاز هر علم و فنّ ، از قرآن ، فقه ، حديث ، ادب ، لغت و نحو بود و كتابهائى دارد كه از آن ميان تفسير غريب القرآن و كتاب الفضائل مىباشد سپس تفسير ( مالك يوم الدّين ) را تا پايان از او نقل كرده است . « 6 »
نجاشى مىافزايد : « محمّد بن عبد الرحمن بن فتنى سه كتاب تفسير ابان ، و كتاب ابى روق عطيّة بن حارث و كتاب محمّد بن سائب كلبى را باهم گرد آورد و در يك مجموعه قرار داد . »
ابن نديم در الفهرست پس از نقل كتاب تفسير ابى الجارود به تفسير ابان بن تغلب پرداخته است و سپس در موردى ديگر كتابهاى تفسيرى او را چنين معرّفى مىكند : « معانى القرآن ، كتاب القراءات ، كتاب التفسير . . . و جز اين سه كتاب كتاب ديگرى به نام « غريب القرآن » نيز دارد كه شواهد آن را از اشعار كهن و قديمى عرب آورده است و تأليف او بسيار لطيف است . « 7 »
مرحوم شيخ طوسى در الفهرست كتاب تفسير او را همانند ابن نديم توصيف مىكند ولى نجاشى
هامش
( 1 ) الفهرست ص 59 چاپ بازركاى .
( 2 ) الذريعة ج 4 ، ص 240 ، تحت شماره 1174 .
( 3 ) معجم رجال الحديث ج 7 ، ص 91 ، رقم موفّى 4370 .
( 4 ) جامع الرواة ج 1 ، ص 301 ، باب الدّال .
( 5 ) رجال نجاشى ص 10 ، رقم معرّفى 7 .
( 6 ) رجال نجاشى ص 11 .
( 7 ) الفهرست ابن نديم صفحات 59 - 403 - 451 .