نام تفسير او را آنچنانكه گذشت غريب القرآن مىداند .
* صاحب تأسيس الشيعة مىفرمايد
« ابان بن تغلب نخستين فردى است ، كه در معانى قرآن كتابى تأليف كرده است . » « 1 »
* كحّاله مىنويسد
« ابان بن تغلب : ( متوفى 141 ه - 758 م ) مفسّر ، قارى ، محدّث ، فقيه ، لغتشناس ، اديب و نحوى است از كتابهاى او : « معانى القرآن » « الفضائل » « الأصول بر مذهب شيعه » و كتاب صفّين مىباشد . » « 2 »
او پس از عمرى خدمت به قرآن ، حديث و معارف عاليهء اسلام ، در سال 141 ه درگذشت ( رحمت خدا بر او باد ! )
24 . محمّد بن سائب كلبى [ ت : 146 ه ]
مؤلّف آيات الأحكام ابو نضر محمّد بن سائب بن عمرو حارث بشر كلبى از پيشروان علوم قرآنى و مفسّر نامدار قرن دوّم از اصحاب امام محمّد باقر و امام جعفر صادق ( ع ) مىباشد . او پدر هشام كلبى نسّابهء معروف ( متوفى 206 ه ) صاحب تفسير كبير است ، كه از معروفترين تفاسير به شمار آمده است .
ابن نديم در كتاب الفهرست هنگام ذكر كتابهائى كه در مورد علوم قرآنى تأليف گرديده است به كتاب « آيات الاحكام » كلبى اشاره دارد . « 3 »
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى تحت شماره 1318 به تفسير كلبى اشاره مىكند و سبقت آن را بر ديگر تفاسير ثابت مىكند .
صاحب معجم رجال الحديث او را تحت شماره 10812 مورد بررسى قرار داده است و مىگويد :
« ابو نضر كلبى كوفى از اصحاب امام صادق ( ع ) مىباشد و در شرح حال ابان بن تغلب گذشت كه او كتاب تفسيرى دارد كه برگيرندهء تفسير ابان و تفسير ابى روق محمّد بن عبد الرحمن مىباشد كه مجموعا در يك جا گردآورى كرده است . » « 4 »
محدّث قمى مىنويسد : « او از شيعيان خاصّ امام جعفر صادق ( ع ) از مفسّران و نسّابان كوفه بوده است و كتابى در تفسير نوشت . » « 5 »
صاحب اعيان الشيعة مىنويسد « تفسير او يكى از پرمايهترين و طولانىترين تفاسير شيعه مىباشد كه تعدادى از موثّقين از او نقل كردند « ابن قتيبه » در المعارف از تفسير او ياد كرده است و گويد : او عالم و دانا به تفسير بود » .
و در انساب سمعانى آمده است صاحب تفسير از مردم كوفه از سبائيان و كه قائل به رجعت بود و پسرش هشام نسّابه و غالى در تشيّع بود مرحوم سيد محسن امين مىفرمايد : « سبائى بودن او كذب محض است بلكه او از اصحاب امامين همامين ، صادقين ( ع ) بود و « ابن سعد » در طبقات گويد : او عالم به تفسير و انساب عرب و داستانهاى آنان بود » .
ابن نديم در الفهرست از تفسير او به نام « تفسير الكلبى » نام مىبرد . صاحب شذرات الذهب وفات او را در حوادث سال 146 ه نام مىبرد و از ابن عدى
هامش
( 1 ) تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام ص 322 .
( 2 ) معجم المؤلفين عمر رضا كحّاله ج 1 ص 1 او از منابع زير استفاده نموده و ارجاع داده است : كشف الظنون حاجى خليفه 1207 - اعيان الشيعة 5 ص 47 - 61 - معالم العلماء 22 - 23 - منهج المقال 14 - 17 معجم المصنّفين ج 3 ، ص 24 - 26 الخلاصة خزاجى 13 - تذكره ظاهريه ج 2 ، ص 1 - فهرست ابن نديم ص 220 فهرست شيخ طوسى 17 - 18 - تنقيح المقال مامقانى ج 1 ، ص 3 - 5 ، هديّة العارفين ج 1 ، ص 1 و تاريخ بغداد .
( 3 ) الفهرست ابن نديم ص 59 - 140 .
( 4 ) معجم رجال الحديث ج 19 ، ص 107 ، رقم 10812 .
( 5 ) سفينة البحار ج 2 ، ص 688 .