15 . زيد بن علىّ بن الحسين الشهيد ( ع ) [ 121 يا 122 ه ]
زيد بن علىّ بن الحسين ( ع ) يكى از مفسّران نامدار قرآن در قرن دوّم هجرى به شمار مىآيد او عالم وارسته ، سخى ، شجاع و مبارز بوده است ؛ او داعى با شمشير به « الرّضا من آل الرسول ( ص ) » بوده است . شيخ طوسى او را در شمار اصحاب امام سجّاد ( ع ) و برخى او را در عداد اصحاب امام صادق ( ع ) نيز آوردهاند .
او كتاب قرائت را از جدّ خود امير المؤمنين ( ع ) روايت دارد و عمر بن موسى رجهى از او روايت مىكند و مىگويد : « از زيد بن علىّ بن الحسين ( ع ) شنيدم كه كسى را نسبت به كتاب خدا ، ناسخ و منسوخ ، مشكل و اعراب آن اعلم و داناتر از او نديدم » البتّه خود رجهى از زيديان به شمار مىرود .
زيد در روزگار هشام بن عبد الملك ، اموى به عنوان خونخواهى جدّش ابا اعبد اللّه الحسين ( ع ) و بر ضد منكرات و قبايح دستگاه اموى قيام ورزيد و مبارزاتى را انجام داد و نيروهايى را دور خود گرد آورد تا بالاخره در ماه صفر سال 121 در سنّ 42 سالگى ؛ به فيض شهادت نائل آمد .
او صحيفهء سجّاديه را كه به حقّ زبور آل محمّد ( ص ) لقب گرفته است ، از پدرش امام زين العابدين روايت كرده است .
معجم رجال الحديث از قول شيخ مفيد ( ره ) او را با اوصاف : « عابد ، ورع ، فقيه ، سخيّ ، شجاع توصيف مىكند و مىافزايد : « جمعى از شيعيان به امامت او اعتقاد ورزيدهاند چون او با شمشير برخاست و به « الرّضا من آل الرسول ( ص ) » ، دعوت داشت ، مردم به تصوّر آنكه به نفس خويش دعوت مىنمايد ولى اگر او پيروز مىگشت قطعا به عهد و وظيفهى خود ( در مورد امامت ) وفا مىكرد » . « 1 »
تفسير غريب القرآن : جمعى از محققان بر آنند كه تفسير غريب القرآن كه توسّط ابو خالد عمرو بن خالد واسطى روايت شده است از كلمات متفرّقه زيد بن على گردآورى شده است و جمعى از علماى بزرگ زيديّه آن را روايت نمودهاند . و سند آن در اوّل هر سوره تكرار مىشود . نوعا به اين ترتيب است :
( حدّثنا ابو جعفر قال حدّثنا علىّ بن احمد قال حدثنا عطاء بن السائب قال حدّثنا ابو خالد عمرو بن خالد الواسطى عن زيد بن على ( ع ) :
نسخهء اصلى اين تفسير را دانشمند محقّق جناب حجة الاسلام و المسلمين آقاى سيد محمّد حسين جلالى به برادرش حجة الاسلام سيّد محمّد جواد حسينى جلالى ( مقيم قم ) به عنوان تحقيق و استخراج منابع ، فرستادهاند .
اين نسخه ارسالى در 51 ورق است و داراى برخى از نواقص نيز مىباشد . طبق اظهارات كتبى ايشان نسخههاى ديگر اين تفسير در كتابخانهء برلين تحت شماره 10237 موجود مىباشد . و نسخهء ديگر آن در كتابخانهء الجامع الكبير در صنعاى يمن تحت شمارهء 582 بخش تفسير مضبوط مىباشد .
اين كتاب از سالها پيش آمادهء چاپ بوده است ، و اكنون با تحقيقات لازم از سوى دفتر تبليغات اسلامى قم به چاپ رسيده است . » « 2 »
* روايات در مدح زيد
1 . مرحوم كلينى با اسناد خود از امام صادق ( ع ) روايت مىكند كه امام ( ع ) مىفرمايد : « تقوى داشته باشيد . بنگريد كه براى چه خروج مىكنيد نگوئيد پس چرا زيد قيام نمود چون زيد فرد عالم و راستگو
هامش
( 1 ) معجم رجال الحديث ج 7 ، ص 345 - 356 تحت رقم 4870 .
( 2 ) بخشى از گزارش كتبى دانشمند متتبّع آقاى سيد محمّد جواد حسينى جلالى .