پيشوايان تفسير مانند سفيان ثورى ، شعبه از او روايت مىكند ، تفسير سدّى يكى از بهترين و كاملترين تفاسير قرآن مىباشد » او در پايان مىافزايد : « محمّد بن جرير طبرى غالبا از تفسير سدّى نقل مىكند . » « 1 »
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى در موسوعهى خود پيرامون تفسير سدّى مىنويسد :
« مؤلّف آن ابو محمّد اسماعيل بن عبد الرحمن بن ابى كريمه قرشى تابعى كوفى معروف به « سدّى كبير » منتسب به سدّه ، مسجد كوفه مفسّر معروفى است كه در سال 127 از دنيا رفته است ؛ او از اصحاب و ياران امام علىّ بن الحسين ( ع ) و محمّد بن على و جعفر بن محمّد الصادق ( ع ) مىباشد و از نوادگان او سدّى صغير محمّد بن مروان بن عبد اللّه بن اسماعيل ( متوفّى 186 ه ) مىباشد ، همان روايتگر تفسير ابن عبّاس از طريق محمّد بن سائل كلبى ( متوفى 146 ه ) مىباشد ، و گاهى به علت مصاحبت و مجاورت با كلبى ، او را محمّد بن مروان كلبى نيز مىگويند آنچنانكه در تاريخ بغداد ( ج 3 ، ص 293 ) آمده است » . او سپس مىافزايد :
« علّامه سيّد هاشم كتكانى در تصانيف خود از تفسير سدّى فراوان نقل مىكند او معاصرى نيز دارد كه در اسم ، لقب ، مذهب با او اشتراك دارد ، ولى مفسّر نيست ؛ بلكه راوى است ، بنام اسماعيل بن موسى فرازى سدّى كه در سال 145 ه از دنيا رفته است و ابن حجر عسقلانى در كتاب « القريب » شرح حال او را مىنگارد آنچنانكه شرح حال سدّى مفسّر را نيز آورده است و تصريح به تشيّع او نموده است . » « 2 »
* سبك تفسيرى او
سدّى با توجه به دورهء تفسيرنگارى كه در مرحلهء تدوين قرار داشت ، طبيعى است كه تفسير او تفسير به مأثور و منقول بوده باشد .
سيوطى گويد : « تفسير اسماعيل سدّى با چند واسطه به ابن مسعود و ابن عبّاس مىرسد و از آن دو پيشوا و ديگران نيز روايت نمودهاند مانند :
ثورى ، شعبه ، ولى تفسير او را اسباط بن نصر روايت كرده است و تفسير او مورد اتّفاق نيست .
كاملترين تفسير ، تفسير سدّى است . » « 3 »
طبرى مورّخ و مفسّر معروف ، فراوان از او نقل مىكند ، ولى كتابى با نام خاصّ او به نظر نگارنده نرسيده است . معلوم مىشود قبلا چنين تفسيرى وجود داشته است ولى به دست ما نرسيده است .
* مذهب او
در كتاب « ميزان الاعتدال » آمده است كه او شيعه راستين و صادقى بوده است و از نوادگان او سدّى صغير : محمّد بن مروان بن عبد اللّه بن اسماعيل است كه در سال 186 فوت نموده است و در الفهرست نام او ذكر شده است . » « 4 »
زركلى صاحب الأعلام بيوگرافى او را آورده است و گويد : « السدّى ( . . 128 ه - 745 م ) اسماعيل بن عبد الرّحمن السدّى ، تابعى ، اصلا حجازى بوده ولى در كوفه سكونت ورزيده است ابن تغرى بردى در حق او گفته است : « او صاحب تفسير و مغازى و سيره مىباشد و پيشواى عارف به وقايع و حوادث و روزگاران مردم بوده است . » « 5 »
صاحب قاموس الرجال تحت شمارهء 840 شرح
هامش
( 1 ) الإتقان ج 4 ، ص 238 .
( 2 ) الذريعة الى تصانيف الشيعة ج 4 ، ص 276 ، چاپ مجلس 1360 ه .
( 3 ) الإتقان ج 3 ، ص 594 .
( 4 ) الفهرست ص 59 ، چاپ بازرگانى .
( 5 ) الأعلام ج 1 ، ص 317 ، او از منابع النجوم الزاهرة ج 1 ، ص 308 اللباب ج 1 ، ص 537 ، أورده است .