جاحظ او را از خطباى بنى هاشم شمرده است . و ابو حنيفه در حقّ او گفته است : « در عصر خويش فقيهتر و سريعتر در پاسخگوئى و روشنتر از نظر گفتار از او نديدهام » او پيش و اصل بن عطاء درس خوانده است و از او مكتب اعتزال را فراگرفته است ، او به شام تبعيد شد . هشام بن عبد الملك بر او سخت گرفت و 5 ماه او را زندانى نمود . او به عراق بازگشت ، سپس به مدينه رهسپار گشت . برخى از اهل كوفه به او پيوستند و او را در سال 120 ه به كوفه بازگرداندند و بر قتال امويان تحريض نمودند ، 40 هزار نفر با او بيعت كردند كه در راه احياى سنّت و شريعت ، با او جهاد كنند ، حاكم اهل عراق در آن ايّام ، يوسف بن عمر ثقفى بود او بر حكم بن صلت نوشت كه با زيد مقاتله نمايد ؛ او دستور حاكم را اجراء نمود و معركههائى انجام پذيرفت ، تا اينكه زيد كشته شد . سر او به شام حمل شد و در دروازهء شام ، منصوب گرديد ، و سپس به حجاز فرستاده شد و در مدينه كنار قبر رسول خدا 24 ساعت منصوب گرديد سپس به مصر حمل شد و در جامع مصر منصوب گرديد . پس اهل مصر آن را دزديده و دفن نمودند . « 1 »
مجمع علمى ميلانو اخيرا به مجموعهاى در فقه دستيابى كرده است ، كه ابو خالد واسطى آن را از زيد بن على روايت نموده است اگر اين نسبت صحّت داشته باشد اين كتاب نخستين كتاب مدوّن در فقه اسلامى خواهد بود و نظير آن تفسير « غريب القرآن » مىباشد ، گروه زيديّه به او انتساب دارند . »
از آثار منسوب به او دو رساله ، كوچك ولى پرمحتوى به نامهاى : الصّفوة فى اصطفاء اهل البيت ( ع ) و رسالة القلّة و الكثرة مىباشد ، كه هر دو پيرامون اثبات أحقّ و اولى بودن اهل بيت رسالت ( ع ) نسبت به امر امامت و خلافت مىباشند اين دو رساله همراه مقدّمه و پيشگفتار استاد ناجى حسن در چاپ غريب القرآن با تحقيق دانشمند محترم سيد محمد جواد حسينى جلالى پيوست غريب القرآن آمده است و هر دو رساله از بار قرآنى و تفسيرى برخوردار مىباشند و مىتوانند راهگشاى نظريّات شيعه در امر امامت و خلافت الهى بوده باشند . « 2 »
16 . سدّى كبير [ ت : 127 ه ]
ابو محمّد اسماعيل بن عبد الرحمن بن ابى كريمه هاشمى كوفى معروف به « سدّى » از مفسّران نامدار قرن دوّم هجرى از تابعين و از اصحاب امام سجّاد و صادقين ( ع ) مىباشد . او قرشى تابعى و كوفى و منتسب به سدّه مسجد كوفه و از نوادگان او سدّى صغير محمّد بن مروان بن عبد اللّه بن اسماعيل است ، كه لقب كبير در مقايسه با او ذكر مىشود .
داودى مىنويسد : او از ابن عبّاس و انس و جمعى ديگر روايت كرده است و ابو عوانه ، ثورى حسن بن صالح و زائده و اسرائيل و ابو بكر بن عيّاش و جمعى ديگر از او روايت نمودهاند او منسوب به تشيّع گرديد و از طبقه چهارم مىباشد .
جماعتى از او روايت نمودهاند جز بخارى او در سال 127 از دنيا رفت .
* تفسير او
سيوطى در الإتقان گويد : « اسماعيل سدّى تفسير خود را با اسناد به ابن مسعود و ابن عباس نقل مىكند و از
هامش
( 1 ) الأعلام زركلى ج 3 ، ص 59 ، او از منابع مقاتل الطالبيين ص 127 ، طبع حلى - تاريخ الكوفه ، ص 337 ، الفرق بين الفرق 25 فوات الوفيات 1 ، ص 164 - تاريخ طبرى ج 8 ، ص 260 و 271 و دهها منبع در كر نقل نموده است .
( 2 ) غريب القرآن ، چاپ دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم ، چاپ دوم 1418 ه . ق .