بصرى ، ضعيفترين راهها است . » « 1 »
ازسوىديگر ابن عدى در الكامل مىگويد :
« كلبى احاديث شايسته و خاصّى از ابو صالح ميزان بصرى دارد و آن معروف به « تفسير » است و تفسيرى طولانى و پرمايهتر از آن وجود ندارد و پس از آن تفسير مقاتل بن سليمان را دارد ولى تفسير كلبى برتر از آنست چون در تفسير مقاتل مسلكهاى ردّى نيز وجود دارد . » « 2 »
علّامه زركشى در حق او گويد : « در ميان علماى تفسير قرآن عليّ بن ابى طالب و سپس ابن عبّاس پيشگام همگان مىباشند . »
خلاصه رأى آنست كه در پيشگامى و صدارت تفسيرى بودن يا ترجمان القرآن و حبر امّت بودن ابن عبّاس ( ره ) جاى شكّ و ترديدى وجود ندارد و احاديث تفسيرى فراوانى از او در زمينهء آيات قرآن و احكام فقهى در لابهلاى تفاسير و آيات الاحكام وارد شده است ولى وجود تفسير مستقلّ همانند « تنوير المقياس » يا غير آن كه نوعا شرح لفظى و لغوى آيات مىباشد و گاهى شأن نزول آيات را نيز بيان مىكند و آن كتاب در 400 صفحه بزرگ رحلى واقع ، و در چاپخانه الاستقامة مصر به سال 1380 تجديد چاپ گرديده است و در آغاز سورههاى چنين آمده است كه : و من السورة التى يذكر فيها البقرة » يا يذكر فيها النحل » بعيد به نظر مىرسد و نمىتواند تأليف مستقلّى از ابن عبّاس بوده باشد .
عالم متتبع سيد حسن صدر در كتاب خود مىنويسد : « عبد اللّه بن عباس نخستين فردى از خواص شيعيان على ( ع ) است كه در تفسير قرآن مطالبى را املاء نموده است او از خواصّ شاگردان على ( ع ) بود تا اينكه به مقام « ترجمان القرآن » و « صدر المفسّرين » نائل آمد .
« ابو الخير » در طبقات المفسرين به هنگام ذكر ابن عباس مىگويد : او ترجمان و بازگوكنندهء قرآن دانشمند پيشوايان و رئيس مفسّران قرآن مىباشد سپس دعاى پيامبر اسلام را در حقّ او نقل مىكند و گويد رواياتى كه از او در مورد تفسير نقل شده است بىشمار است هركدام از علماى ما به تشيّع او تصريح نمودهاند ابن قتيبه به هنگام مرگ از او حكايت نموده است ، مرحوم سيد على خان مدنى صاحب « الدرجات الرفيعة » او را در طبقات شيعه آورده است و حافظ خرّاز در كتاب « كفاية الأثر » از طريق ابن عبّاس تعدادى از روايات را در مورد اهل بيت ( ع ) نقل نموده است و اين كتاب در ايران چاپ شده است غرض آنست كه ابن عباس در مورد امامت پيشوايان معصوم ( ع ) بيشترين روايات را با تصريح به اسامى راويان ، روايت كرده است كه نخست على ( ع ) پس از او حسنين ( ع ) و سپس نه تن از فرزندان حسين ( ع ) مىباشد اين روايات همان روايات تفسير شدهايست كه بخارى ، مسلم و ديگران در صحاح خود از پيامبر بزرگوار ( ص ) روايت كردهاند : كه الأئمّة بعدى اثنى عشر كلّهم من قريش » روشنگرى ابن عبّاس نوعى تفسير مجمل به مبيّن مىباشد . »
* قابل عنايت و توجه
نجاشى در كتاب رجال خود ، به هنگام نقل كتابهاى جلودى از اصحاب باقر ( ع ) تعدادى از كتابهائى را نام مىبرد كه متعلّق به ابن عبّاس بوده است كه با سند او نقل شده است و در ضمن آنها ، چند كتاب در مورد قرآن مجيد مىباشد ، مىفرمايد : « از كتابهاى متعلق به عبد اللّه بن عباس ( رضى اللّه عنه ) : كتاب
هامش
( 1 ) تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام ص 322 - 323 .
( 2 ) التفسير و المفسرون ج 1 ، ص 102 ، الاتقان ج 2 ، ص 189 .