قهبائى :
با ضمّ اوّل و سكون دوّم منسوب است به قهبايه معرّب كوهپايه نام قصبهاى در شرقى اصفهان و عامّه آن را كوپا گويند و ازآنجاست زكىّ الدّين عناية اللّه بن شرف الدّين على قهبائى اصفهانى در شمار علماى بارعين و صاحب كتاب مجمع الرجال و كتاب ترتيب اختيار رجال كشّى و كتاب ترتيب رجال نجاشى و غير اينها . وى در نجف زيست و ازاينروى او را زكى نجفى گفتند و از محقّق اردبيلى و مولى عبد اللّه شوشترى فراگرفت . نيز از آن قريه است امير سيّد قاسم بن امير سيّد محمّد حسنى طباطبايى قهبائى زوارى در شمار اعلام علما و از شاگردان شيخ بهايى و صاحب تعليقات بر كتب اربعهء مشهوره و صاحب رسائل از جمله رسالهاى در بدا . « 1 »
قهجى :
با فتح اوّل و سكون دوّم منسوب است به قهج از قراى همدان و ابو بكر عبد العزيز بن ابراهيم ابن حسن قهجى همدانى در شمار اديبان و خطيبان و شاعران بدان منسوب است .
قهستانى :
با ضمّ اوّل و فتح دوّم منسوب است به قهستان مخفّف قوهستان معرّب كوهستان نام قصبهاى از اعمال هرات و از آن قصبه است ابو بكر علىّ بن حسن عميد قهستانى در شمار فاضلان و اديبان و شاعران و بذلهگويان و از محاسن شعر اوست :
و معقرب الاصداغ فى * خديه ورد ينتثر
لاعبته بالكعبتين * مسامحا حتّى قمر
فاز داد حسنا وجهه * لما رأى حسن الظفر
فنعرت نعرة عاشق * قمر القمر قمر القمر
نيز :
و مقرطق فى صحن غرة وجهه * متصرف صرف الجمال و تحته
عاقرته اسكرته قبلته * جدلته فقحته سرحته
و به بغداد رفت و القادر باللّه خليفهء عبّاسى را ستود و آنگاه به شاهان سلجوقيّه پيوست و از ايشان مكرمتها ديد . نيز منسوب است به قهستان قزوين مركز حكومت باطنيّه و ازآنجاست سعد الدّين نزارى قهستانى در شمار شاعران و از پيروان طريقت اسماعيليّه و تخلّص خود را از نام نزار بن مستنصر خليفهء مصر برگزيد و در بيرجند و قائن زيست و در سال 720 درگذشت و ديوان شعرى از او بر جاى ماند . نيز منظومهء دستورنامه و از نظم اوست :
آوازه درافتاد كه تائب شدم از مى * بهتان صريحست من و توبه ، كجا ، كى
* * *
ختنى است رنگ رويت ، حبشى است رنگ مويت * به ميان اين دو كشور ، تو كجا مقام دارى
حبشى سفيد نبود ختنى نمك ندارد * تو سفيدى و به غايت نمك تمام دارى
* * *
گر مسلمانى و گر گبر ، ريا واجب نيست * كافرى كردن مطلق ز ريا اولىتر
كعبه جستن به ريا كافرى پنهان است * بت پرستيدنت از سعى و صفا اولىتر
نيز اين رباعى :
در مذهب عاشقان قرارى دگر است * در سر مى عشق را خمارى دگر است
هامش
( 1 ) - و نيز فيض اللّه بن غياث الدّين محمّد طباطبايى قهبائى در شمار علماى اماميّهء قرن يازدهم و از شاگردان مقدّس اردبيلى و ملّا محمّد تقى مجلسى . از اوست :
حاشيه مبحث الهيّات شرح تجريد قوشچى ( لغتنامه / دهخدا : 36 / 537 ) .