در خليج فارس در قسمت عمان امّا هرجا قيسى بدون قيد آرند مقصود قيس عيلان است و جمعى از محدّثان و اديبان و دانشمندان به دو منسوبند . « 1 »
قيشاطى :
با فتح اوّل و سكون دوّم منسوب است به قيشاطه از قراى جيان از اعمال اندلس و ابو عبد اللّه محمّد بن وليد قيشاطى در شمار اديبان و متوفّى 460 بدان منسوب است .
قيصرى :
منسوب است به قيصر بر وزن كيفر لقب ملوك روم و آن لقب داود بن محمود بن محمّد رومى قيصرى است ازاينروى كه به قياصره نسبت رساند كه در مصر زيستن گرفت در شمار افاضل دانشمندان و شارح فصوص محيى الدّين عربى و همين شرح سبب شهرت اوست و متوفّى 751 . « 2 »
قيلوى :
با كسر اوّل و سكون دوّم و ضمّ لام منسوب است به قيلويه از قراى مصر و ابو على حسن ابن محمّد بن اسماعيل قيلوى در شمار محدّثان بدان منسوب است . و بايد دانست كه قيلوى نيز در نسبت قيلوه با كسر اوّل و سكون دوّم و ضمّ لام و فتح واو و در آخر هاء كه نام قريهاى است در نهر الملك بغداد آمده است و جمعى از محدّثان به آن نسبت رسانند ، از جمله : ابو سعد سعيد بن ابى سعيد عبد العزيز قيلوى در شمار محدّثان و واعظان و متوفّى 603 .
قيّم :
با فتح اوّل و تشديد ياء بر وزن سيّد به معنى برپادارنده و اين لفظ را در مورد كسانى كه مباشر ضبط و نگاهدارىاند به كار برند و آن لقب پدر شمس الدّين محمّد بن ابى بكر بن ايّوب بن سعيد حنبلى ازاينروى كه متولّى مدرسهء جوزيّهء دمشق بود و از همين روى فرزندش را ابن قيّم جوزيّه گفتند . ابن قيّم سال 691 از مادر زاد و در فنّ حديث و تفسير و ادب بارع گرديد و از تصانيف اوست : كتاب زاد المعاد و كتاب مفتاح دار السعاده و كتاب تهذيب سنن ابى داود و كتاب سفر البحر و كتاب الكافية الشافية و كتاب بدائع الفوائد و غير اينها و متوفّى 751 . ابن قيّم فقه را از ابن تيميّه فراگرفت و روش او را در فقه پسنديد و به تهذيب و انتشار كتب او همّت گماشت و شايد از همين رهگذر بود كه علماى معاصرش در او افتادند و وى در ايشان افتاد .
هامش
( 1 ) - و نيز مكّىّ بن ابى طالب حموش بن محمّد بن مختار قيسى مكنّى به ابو محمّد در شمار محدّثان و نحويان و مقرئان در مصر و مكّه استماع حديث كرد و علوم قرآنى را فراگرفت . متوفّى 437 و از آثار اوست :
اعراب القرآن ، التبصرة فى القراءات السبعة ، جمع الجوامع در نحو ، شرح الوقف التام ، الموجز فى القراءات ، الوقف فى كلا و بلى ، الهداية الى بلوغ النهاية فى معانى القرآن ( لغتنامه / دهخدا : 36 / 555 ) .
و نيز ابراهيم بن محمّد بن ابراهيم قيسى مالكى با كنيت ابو اسحاق و ملقّب به برهان الدّين و موصوف به علّامه در شمار افاضل نحويان و متوفّى 742 و از اوست :
اعراب القرآن ، تركيب القرآن المجيد فى اعراب القرآن المجيد ( ريحانة الأدب : 4 / 500 ) .
( 2 ) - و نيز داود بن محمود بن محمّد قرمانى قيصرى رومى ، نزيل مصر در شمار محقّقان و اكابر عرفاى صوفيّه در اواسط قرن هشتم . از تأليفات اوست : شرح -
- فصوص الحكم محيى الدّين عربى ، مطلع خصوص الكلم فى معانى فصوص الحكم و متوفّى 751 ( لغتنامه / دهخدا : 36 / 556 ) .