و استكبر الاخبار قبل لقائه * فلما التقينا صغر الخبر الخبر
آنگاه به سخن گفتن پرداخت و زمخشرى را به سخنانش ستود و چون از سخن گفتن فراغت يافت زمخشرى گفت : « زيد الخيل بر پيغمبر صلى اللّه عليه و آله درآمد و چشمش كه بر او افتاد بانگش به شهادتين بلند شد و پيغمبر صلى اللّه عليه و آله گفت زيد الخيل وصف هرآنكس را كه نزد من گفتند كمتر از آن ديدم كه شنيدم مگر وصف تو را كه بالاتر از آنى كه وصفت كردهاند و همچنان است سيّد شريف » . و زمخشرى به مكّه رسيد و چندى در آن شهر بزيست و به جار اللّه ( همسايهء خدا ) شهره گرديد و در جرجانيّه خوارزم سال 538 درگذشت و از نظم اوست :
كثر الشكّ و الخلاف و كل * يدعى الفوز بالصراط السوى
فاعتصامى بلا إله سواه * ثمّ حبى لاحمد و على فاز
كلب بحب اصحاب كهف * كيف اشقى بحبّ آل نبى
و نيز اين ابيات را به او نسبت دهند :
إذا سألوا عن مذهبى لم ابح به * و اكتمه كتمانه لى اسلم
فان حنفيا قلت قالوا باننى * ابيح الطلا و هو الشراب المحرم
و ان مالكيا قلت قالوا باننى * ابيح لهم لحم الكلاب وهم هم
و ان شافعيا قلت قالوا باننى * ابيح نكاح البنت و البنت تحرم
و ان حنبليا قلت قالوا باننى * ثقيل حلولى بغيض مجسم
زمرّدى : منسوب است به زمرّد از سنگهاى قيمتى و زمرّدى كسى را گويند كه آن را بفروشد و آن لقب شمس الدّين محمّد بن عبد الرحمن بن على است در شمار اديبان و نحويان و فقيهان و صاحب شرح المشارق در حديث و شرح الفيّهء ابن مالك و كتاب المبانى در معانى و كتاب الثمر الجنى فى الأدب السنى و كتاب نتائج الافكار و حاشيه بر كتاب مغنى ( ناتمام ) و غير اينها و متوفّى 772 و از نظم اوست :
لا تفخرن بما اوتيت من نعم * على سواك و خف من مكر جبّار
فانت بالاصل بالفخار مشتبه * ما اسرع الكسر فى الدنيا لفخار
زمعه : بر وزن شنبه و بر وزن دهنه نيز درست است نام پدر عبد اللّه بن زمعة بن اسود بن مطّلب اسدى است خواهرزادهء امّ سلمه امّالمؤمنين و نيز نام پدر سوده است كه پيغمبر پس از خديجهء كبرى امّالمؤمنين او را به زنى گرفت و در آخر خلافت عمر بن خطّاب از دنيا رفت .
زمل :
با كسر اوّل بر وزن كبر به معنى رديف از اعلام است و نام زمل بن ربيعهء صحابى است .
زملكانى :
منسوب است به زملكان بر وزن ترزبان و آن نام دو قريه است يكى در شام و از اين قريه است ابو الازهر جماهير بن احمد بن محمّد بن حمزه زملكانى دمشقى در شمار محدّثان و از مشايخ ابو بكر مقرى و گاهى نون را از آخر آن بيفكنند و زملكا گويند و ديگر قريهاى است در بلخ .
زميلى :
با ضمّ اوّل و فتح دوّم منسوب است به زميله بر وزن جهينه نام پدر تيرهاى در قبيلهء تجيب